Con ba tuổi mà nói được ít từ, hoặc nói mà người ngoài nghe không hiểu, trong khi bạn cùng lớp đã kể được cả câu chuyện. Đây là nỗi lo phổ biến nhất của phụ huynh mầm non, và cũng là chỗ nhận được nhiều lời khuyên trái ngược nhất.
Bài này không chẩn đoán thay bác sĩ. Nó nói ba điều: mốc nào là bình thường, dấu hiệu nào cần đi khám, và làm gì ở nhà trong lúc chờ.
Các mốc chung — dùng để tham chiếu, không để chấm điểm
- Khoảng 12 tháng: nói được vài từ đơn, quay đầu khi gọi tên, chỉ tay vào thứ mình muốn.
- Khoảng 18 tháng: nói được nhiều từ đơn, làm theo được lời dặn đơn giản.
- Khoảng 2 tuổi: ghép được hai từ với nhau — "mẹ bế", "uống nước".
- Khoảng 3 tuổi: nói được câu ngắn, người trong nhà hiểu được phần lớn.
- Khoảng 4 tuổi: kể được một việc vừa xảy ra, người lạ nghe cũng hiểu.
Trẻ chênh nhau rất nhiều và vẫn bình thường. Có bé hai tuổi đã nói cả câu, có bé gần ba tuổi mới bật nói rồi vài tháng sau bắt kịp. Mốc là để biết khi nào nên đi hỏi, không phải để so con với con nhà khác.
Dấu hiệu nên đi khám, không chờ thêm
Đây là phần quan trọng nhất của bài:
- Không quay đầu, không phản ứng khi gọi tên ở tuổi lẽ ra phải phản ứng.
- Không chỉ tay, không nhìn theo tay người lớn chỉ — đây là dấu hiệu quan trọng hơn cả việc nói được bao nhiêu từ.
- Ít giao tiếp bằng mắt, ít quan tâm tới người xung quanh.
- Mất đi kỹ năng đã có: trước nói được vài từ, nay không nói nữa. Đây là dấu hiệu phải đi khám ngay.
- Hai tuổi chưa ghép được hai từ.
- Ba tuổi mà người trong nhà cũng khó hiểu con nói gì.
- Nói lặp lại câu của người khác thay vì trả lời.
- Cô giáo nhận xét con khác rõ so với các bạn cùng lớp — cô có một mẫu so sánh mà gia đình không có.
Khám ở đâu: bắt đầu từ khám nhi để loại trừ vấn đề thính lực — nghe kém là nguyên nhân hay bị bỏ sót nhất — rồi tới chuyên khoa nếu bác sĩ chỉ định.
Bốn câu nói hay nghe mà không nên tin
- "Con trai thì nói muộn, kệ đi." Có chênh lệch nhất định, nhưng nó không giải thích được mọi trường hợp — và chờ thêm một năm là mất một năm can thiệp.
- "Nhà nói hai thứ tiếng nên con chậm." Trẻ song ngữ không chậm nói vì lý do đó. Nếu con chậm thì nguyên nhân ở chỗ khác, đừng đổ cho ngôn ngữ.
- "Lớn lên tự khắc nói." Nhiều trẻ đúng là vậy. Nhưng với trẻ thật sự cần giúp thì câu này làm mất quãng thời gian quý nhất.
- "Đi khám là mang tiếng con có vấn đề." Phần lớn lần khám kết luận con bình thường — và đó cũng là một câu trả lời đáng có.
Nguyên tắc đơn giản: đi khám không mất gì ngoài một buổi; chờ đợi thì có thể mất một năm. Can thiệp sớm có tác dụng tốt nhất khi làm sớm.
Làm gì ở nhà — bắt đầu ngay, không cần chờ kết quả khám
- Nói với con thật nhiều, về mọi việc đang làm: "mẹ rửa rau này", "mình đi dép nhé". Vốn từ của trẻ đến từ số lời con nghe được.
- Ngồi ngang tầm mắt con khi nói, để con nhìn được miệng mình.
- Chờ. Hỏi xong thì đợi vài giây — người lớn thường trả lời hộ con quá nhanh.
- Đừng đoán và đưa ngay. Con chỉ vào cốc thì hỏi "con muốn gì?" rồi chờ. Nếu đưa ngay mọi thứ con chỉ, con không cần nói.
- Nhắc lại và mở rộng: con nói "nước" thì mình nói "con muốn uống nước à". Không sửa lỗi, chỉ nói lại bản đầy đủ.
- Đọc sách tranh, kể chuyện, hát mỗi ngày — mười phút đều đặn hơn một tiếng thỉnh thoảng.
- Hạn chế màn hình. Trẻ dưới ba tuổi học nói từ người thật, không từ màn hình; tivi bật cả ngày còn che mất tiếng nói bình thường trong nhà.
Điều không nên làm
- Đừng bắt con nói mới cho: "nói đi rồi mẹ cho". Ép thì con càng ngại nói.
- Đừng sửa lỗi phát âm liên tục — nói lại bản đúng là đủ.
- Đừng chê trước mặt con: "cháu nó chậm nói lắm". Trẻ hiểu nhiều hơn nói được, và câu đó con nghe hết.
- Đừng so với anh chị hoặc con nhà khác trước mặt con.
- Đừng bỏ tiếng mẹ đẻ nếu nhà nói tiếng dân tộc hoặc tiếng địa phương — trẻ vững tiếng mẹ đẻ học tiếng thứ hai nhanh hơn.
Phối hợp với cô giáo
- Nói với cô mối lo của mình và hỏi cô thấy con thế nào so với các bạn.
- Hỏi cô những câu cụ thể: con có làm theo lời dặn không, có chơi cùng bạn không, có tự nói ra nhu cầu không.
- Đề nghị cô gọi tên con nhiều hơn, hỏi con những câu ngắn và chờ con trả lời.
- Đi học đều là một phần của việc trị liệu — ở lớp con nghe bạn nói và có lý do để nói.
- Nếu con đang can thiệp: cho cô biết đang tập gì, để ở lớp làm giống nhau.
Nếu con cần can thiệp
- Bắt đầu sớm và làm đều quan trọng hơn chọn nơi đắt nhất.
- Phần lớn thời gian là ở nhà, không phải ở phòng trị liệu — nên hỏi kỹ về bài tập mang về.
- Hỏi rõ mục tiêu ba tháng tới là gì, và làm sao biết là có tiến bộ.
- Vẫn cho con đi lớp bình thường nếu không có chỉ định khác.
- Cảnh giác với nơi hứa chắc chắn khỏi trong mấy tháng hoặc bán khoá học đắt kèm cam kết — không ai cam kết được điều đó.
- Hỏi ở trạm y tế và UBND xã, phường về hỗ trợ dành cho trẻ khuyết tật và trẻ cần can thiệp; nhiều khoản làm qua chính quyền.
Điều đáng nhớ: lo lắng là chuyện bình thường, nhưng chờ đợi thì không giúp gì. Đi khám một buổi rồi biết đường mà làm — đó là việc tốt nhất có thể làm cho con trong lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi nói được gì là bình thường?
Khoảng mười hai tháng nói vài từ đơn và quay đầu khi gọi tên, mười tám tháng nói nhiều từ đơn và làm theo lời dặn đơn giản, hai tuổi ghép được hai từ, ba tuổi nói câu ngắn mà người trong nhà hiểu được phần lớn, bốn tuổi kể được việc vừa xảy ra. Trẻ chênh nhau nhiều mà vẫn bình thường.
Dấu hiệu nào nên đi khám ngay?
Không phản ứng khi gọi tên, không chỉ tay và không nhìn theo tay người lớn chỉ, ít giao tiếp bằng mắt, mất đi kỹ năng đã có, hai tuổi chưa ghép được hai từ, ba tuổi mà người trong nhà cũng khó hiểu, hoặc cô giáo nhận xét con khác rõ so với các bạn.
Nhà nói hai thứ tiếng có làm con chậm nói không?
Không. Trẻ song ngữ không chậm nói vì lý do đó, nên nếu con chậm thì nguyên nhân ở chỗ khác chứ đừng đổ cho ngôn ngữ. Cũng không nên bỏ tiếng mẹ đẻ vì trẻ vững tiếng mẹ đẻ học tiếng thứ hai nhanh hơn.
Ở nhà nên làm gì để giúp con nói?
Nói với con thật nhiều về mọi việc đang làm, ngồi ngang tầm mắt con, hỏi xong thì chờ vài giây thay vì trả lời hộ, đừng đoán và đưa ngay thứ con chỉ, nhắc lại và mở rộng câu của con, đọc sách kể chuyện mỗi ngày, và hạn chế màn hình.
Con đang can thiệp thì có nên nghỉ học ở lớp không?
Không, nếu không có chỉ định khác. Đi học đều là một phần của việc trị liệu vì ở lớp con nghe bạn nói và có lý do để nói. Nên cho cô biết con đang tập gì để ở lớp làm giống nhau.
