Ông mất. Nhà đông người, khói hương, tiếng khóc, người ra người vào. Đứa cháu bốn tuổi chạy lăng xăng giữa đám tang, thỉnh thoảng hỏi "ông đâu rồi", rồi lại chạy đi chơi tiếp.
Người lớn nhìn thấy thế thường kết luận: con còn bé, chưa hiểu gì. Không đúng. Trẻ mầm non hiểu nhiều hơn ta tưởng, chỉ là cách buồn của con không giống người lớn: buồn từng đợt ngắn, xen giữa là chơi.
Tuổi này hiểu cái chết thế nào
- Con chưa hiểu là vĩnh viễn. Con sẽ hỏi lại nhiều lần "bao giờ ông về" — không phải vì không nghe, mà vì khái niệm "không bao giờ" quá lớn với tuổi này.
- Con hay nghĩ là tại mình. "Tại con hư nên bà mới ốm" — trẻ tuổi này gắn mọi chuyện với chính mình, và ý nghĩ đó thường không nói ra.
- Con buồn từng đợt: khóc năm phút rồi đòi ăn kem. Đó là cách trẻ chịu đựng, không phải vô tâm.
- Con lo cho người còn lại: mẹ có chết không, con có chết không. Câu hỏi nghe lạnh gáy nhưng rất bình thường.
- Con để ý người lớn nhiều hơn để ý sự việc. Thấy mẹ khóc mà không ai giải thích thì con sợ hơn chính chuyện ông mất.
Nói với con thế nào
- Dùng đúng từ: mất, chết. Nói thẳng nhưng nhẹ: "ông ốm nặng quá nên ông mất rồi. Mình không gặp ông nữa, nhưng mình vẫn nhớ ông".
- Đừng nói "ông đi xa" — con sẽ chờ, và ngày nào cũng hỏi bao giờ về.
- Đừng nói "ông ngủ mãi không dậy" — nhiều trẻ sau đó sợ ngủ, sợ để bố mẹ ngủ.
- Đừng nói "ông bị bệnh" mà không giải thích thêm — lần tới con cảm cúm, con sẽ nghĩ mình sắp chết.
- Nói rõ không phải lỗi của con, kể cả khi con chưa hỏi. Một câu thôi: "chuyện này không phải tại ai cả, không phải tại con".
- Trả lời câu "mẹ có chết không" bằng sự thật vừa đủ: "ai rồi cũng có lúc mất, nhưng thường là khi đã rất già. Mẹ đang khoẻ và mẹ ở đây với con".
- Theo niềm tin của nhà mình thì nói theo niềm tin đó — về trời, về với tổ tiên, đi đầu thai. Chỉ cần cả nhà nói một kiểu; mỗi người một cách thì con rối.
- Trả lời lại mỗi lần con hỏi, bình tĩnh như lần đầu. Con sẽ hỏi rất nhiều lần trong nhiều tháng.
Có nên cho con dự tang lễ
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Nhưng có mấy điều giúp quyết:
- Nói trước con sẽ thấy gì: nhiều người, có người khóc to, có hương, có quan tài. Trẻ sợ cái bất ngờ hơn là sợ cái buồn.
- Cho con chọn nếu con đủ lớn để chọn. Không ép vào, cũng không ép ra.
- Có một người lớn chỉ lo mỗi con — không phải bố mẹ, vì bố mẹ đang bận và đang đau. Người đó đưa con ra ngoài khi con chán hoặc con sợ.
- Chuẩn bị đường lui: một chỗ yên tĩnh, ít đồ chơi, nước uống, đồ ăn nhẹ.
- Cho con làm một việc nhỏ nếu con muốn: đặt một bông hoa, vẽ một bức tranh để lại. Trẻ cần được tham gia chứ không chỉ đứng nhìn.
- Không ép con lạy, ép con khóc, ép con "chào ông lần cuối" nếu con sợ.
Những tuần sau đó
Đây mới là quãng dài, và cũng là quãng người lớn kiệt sức nhất nên dễ bỏ sót con.
- Giữ nếp hằng ngày: giờ ăn, giờ ngủ, đi học như cũ. Nếp quen là thứ trấn an trẻ mạnh nhất lúc này.
- Cho con quay lại lớp sớm — ở lớp con được là trẻ con bình thường vài tiếng mỗi ngày, điều đó có ích.
- Đừng giấu nỗi buồn của mình hoàn toàn. Con thấy mẹ khóc thì nói: "mẹ đang buồn vì nhớ bà, lát nữa mẹ đỡ". Giấu kín thì con học rằng buồn là điều phải giấu.
- Nhưng đừng để con thành chỗ dựa của người lớn. Con không gánh được việc an ủi bố mẹ.
- Nhắc tới người đã mất một cách bình thường: "món này ông thích lắm". Im lặng hẳn làm con tưởng không được nói tới.
- Giữ một thứ để nhớ: một bức ảnh trong phòng con, một đồ vật nhỏ.
Nói với cô giáo
- Báo cô ngay — cô cần biết để hiểu vì sao con khác thường, và để để ý con hơn vài tuần.
- Nói rõ nhà mình đang giải thích với con thế nào, để cô nói cùng một kiểu.
- Dặn cô về những hoạt động dễ chạm: vẽ tranh gia đình, ngày của ông bà, bài hát về ông bà.
- Hỏi cô xem ở lớp con thế nào — nhiều trẻ giữ bình thường ở nhà rồi bung ra ở lớp, hoặc ngược lại.
- Nếu người mất là bố hoặc mẹ của con, hoặc là một bạn trong lớp, thì trường cần chuẩn bị kỹ hơn nhiều — bàn với ban giám hiệu, không chỉ với cô chủ nhiệm.
Khi nào thì cần người hỗ trợ thêm
- Con thụt lùi kéo dài: đái dầm lại, không rời mẹ được, bỏ nói — kéo dài nhiều tuần không đỡ.
- Con không chịu đi học vì sợ về nhà không thấy mẹ.
- Con lặp lại cảnh chết chóc trong trò chơi theo cách ám ảnh, không dứt ra được.
- Con nói những câu về chính mình mà người lớn nghe thấy đáng lo.
- Người chăm con chính đang quá đau để chăm được — đây là dấu hiệu quan trọng ngang với dấu hiệu ở con.
Khi đó nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá. Đi một buổi rồi biết đường mà làm.
Điều đáng nhớ
Không ai nói chuyện này khéo được, và cũng không cần khéo. Trẻ không nhớ mình đã được giải thích bằng câu chữ nào.
Con nhớ rằng lúc nhà có chuyện lớn, vẫn có người trả lời khi mình hỏi, và không ai bảo mình đừng buồn. Chừng đó là đủ, và chừng đó thì nhà nào cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non hiểu về cái chết đến đâu?
Con hiểu nhiều hơn người lớn tưởng nhưng chưa hiểu là vĩnh viễn, nên sẽ hỏi lại nhiều lần bao giờ ông về. Con hay nghĩ là tại mình và thường không nói ra, con buồn từng đợt ngắn xen giữa là chơi, và con lo cho người còn lại nên hay hỏi mẹ có chết không.
Nên dùng từ nào khi nói với con?
Dùng đúng từ mất hoặc chết, nói thẳng nhưng nhẹ, ví dụ ông ốm nặng quá nên ông mất rồi, mình không gặp ông nữa nhưng vẫn nhớ ông. Đừng nói ông đi xa vì con sẽ chờ, đừng nói ông ngủ mãi không dậy vì nhiều trẻ sau đó sợ ngủ, và đừng chỉ nói ông bị bệnh vì lần tới con cảm cúm con sẽ nghĩ mình sắp chết.
Có nên cho con dự tang lễ không?
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Nếu cho con dự thì nói trước con sẽ thấy gì, cho con chọn nếu con đủ lớn, và bố trí một người lớn chỉ lo mỗi con chứ không phải bố mẹ. Chuẩn bị một chỗ yên tĩnh để đưa con ra khi con chán hay sợ, và không ép con lạy, ép khóc hay ép chào lần cuối.
Những tuần sau đó nên làm gì?
Giữ nếp hằng ngày về giờ ăn, giờ ngủ và đi học vì nếp quen là thứ trấn an trẻ mạnh nhất lúc này, và cho con quay lại lớp sớm. Đừng giấu hẳn nỗi buồn của mình mà hãy gọi tên nó, nhưng cũng đừng để con thành chỗ dựa của người lớn. Nhắc tới người đã mất một cách bình thường thay vì im lặng hẳn.
Khi nào thì cần người hỗ trợ thêm?
Khi con thụt lùi kéo dài nhiều tuần không đỡ như đái dầm lại, không rời mẹ được hay bỏ nói; khi con không chịu đi học vì sợ về nhà không thấy mẹ; khi con lặp lại cảnh chết chóc trong trò chơi theo cách ám ảnh; hoặc khi chính người chăm con đang quá đau để chăm được. Nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá.
