Con ăn vạ và đánh người: làm gì lúc đó, làm gì để lần sau ít hơn

Giữa siêu thị, con lăn ra sàn gào khóc vì không được mua. Ở cổng trường, con nằm ăn vạ không chịu vào lớp. Ở nhà, con hất bát cơm rồi đánh mẹ. Người lớn vừa bực, vừa xấu hổ vì người xung quanh đang nhìn.

Bài này nói về cơn ăn vạ ở tuổi mầm non: vì sao nó xảy ra, làm gì lúc đó, và làm gì để lần sau ít hơn.

Vì sao trẻ hai, ba tuổi hay ăn vạ

• Con muốn rất nhiều nhưng chưa nói được — khoảng cách giữa ý muốn và khả năng diễn đạt là lớn nhất ở tuổi này.
• Phần não kiểm soát cảm xúc còn đang lớn. Trẻ ba tuổi không "cố tình làm mình xấu mặt"; con thật sự chưa dừng lại được.
• Đói, buồn ngủ, mệt, quá tải — phần lớn cơn ăn vạ xảy ra đúng lúc con đang ở một trong bốn trạng thái này.
• Con vừa phát hiện mình là một người riêng biệt và muốn tự quyết. Nói "không" là cách con khẳng định điều đó.

Vì vậy ăn vạ ở tuổi này là giai đoạn phát triển, không phải dấu hiệu hư hỏng hay dạy dỗ thất bại. Nó giảm dần khi con nói được nhiều hơn.

Lúc con đang khóc lăn: bốn bước

1. Giữ cho con an toàn trước. Đưa con ra khỏi chỗ nguy hiểm — gần đường, gần bếp, gần cầu thang, giữa lối đi đông người.
2. Bình tĩnh và ít lời. Nói một câu ngắn: "mẹ ở đây", rồi im. Giảng giải lúc này vô ích — con đang không nghe được.
3. Chờ. Cơn ăn vạ có đỉnh rồi tự xuống. Ngồi xuống gần con, không quát, không kéo giật.
4. Khi con dịu lại thì ôm và gọi tên cảm xúc: "con đang giận vì không được mua đồ chơi". Đặt tên cho cảm xúc là cách dạy con điều chỉnh nó — và đó mới là lúc nói được.

Đừng đổi ý giữa cơn. Nếu vừa nói không rồi lại cho vì con khóc to, con học được rằng khóc to là cách hiệu quả — và lần sau sẽ to hơn.

Điều không nên làm

• Đừng đánh con. Đánh làm cơn khóc dừng nhanh hơn trong vài phút, nhưng dạy con rằng người mạnh hơn được quyền đánh — và con sẽ làm đúng thế với bạn ở lớp.
• Đừng quát to hơn con. Hai người cùng mất bình tĩnh thì không ai giúp được ai.
• Đừng doạ bỏ đi: "mẹ đi đây, con ở lại đó". Câu đó làm trẻ hoảng thật, và nỗi sợ bị bỏ rơi để lại dấu lâu hơn ta tưởng.
• Đừng cười hoặc quay video — với con thì đó là cảm xúc thật.
• Đừng giải thích dài giữa cơn, và cũng đừng bắt con xin lỗi ngay lúc đó.
• Đừng bận tâm ánh mắt người xung quanh. Phần lớn người đã từng có con và họ hiểu.

Làm gì để lần sau ít hơn

1. Ngủ đủ và ăn đúng giờ. Đây là biện pháp hiệu quả nhất và ít ai nghĩ tới. Trẻ thiếu ngủ ăn vạ nhiều gấp nhiều lần.
2. Báo trước khi đổi việc: "còn năm phút nữa mình về nhé". Trẻ ghét bị cắt ngang đột ngột — phần lớn cơn ở cổng trường và ở sân chơi đến từ đây.
3. Cho con chọn giữa hai thứ: "con mặc áo xanh hay áo đỏ". Được quyết thì con bớt chống đối.
4. Tránh đi siêu thị, đi chơi xa vào giờ con hay mệt.
5. Dạy con từ để nói: "con giận", "con không thích", "con muốn". Con nói được thì bớt phải gào.
6. Nhất quán. Không có nghĩa là khắt khe — nghĩa là hôm nay và mai giống nhau, và bố mẹ nói giống nhau.

Khi con đánh người khác

• Ngăn tay con lại ngay, nói ngắn và dứt khoát: "không đánh, đánh làm đau".
• Tách con ra khỏi tình huống vài phút, ngồi cùng con chứ không nhốt con một mình.
• Quan tâm người bị đánh trước — con nhìn thấy và học được.
• Sau khi con dịu, dạy câu thay thế: "tớ đang chơi", "cho tớ mượn".
• Đừng bắt con ôm xin lỗi khi con chưa sẵn sàng — lời xin lỗi bị ép không dạy được gì.
• Nói với cô để ở lớp và ở nhà xử giống nhau.

Ở nơi đông người và ở nhà người khác

• Đưa con ra chỗ vắng hơn rồi mới xử — vừa cho con không gian, vừa đỡ cho mình.
• Nói trước khi tới nơi: hôm nay mình đi đâu, ở bao lâu, có mua đồ không.
• Ở nhà ông bà hoặc nhà người quen: người lớn khác hay dỗ bằng cách cho thứ con đang đòi. Nói trước với họ — nói riêng, nhẹ nhàng.
• Về sớm khi thấy con bắt đầu quá tải, đừng cố nán thêm.

Khi nào thì nên hỏi ý kiến chuyên môn

• Cơn kéo dài rất lâu và rất dữ, lặp lại nhiều lần mỗi ngày trong nhiều tháng.
• Con tự làm đau mình: đập đầu, cào cấu bản thân.
• Con đánh người khác thường xuyên ở cả nhà lẫn lớp và không giảm.
• Kèm dấu hiệu khác: chậm nói rõ rệt, không nhìn mắt, khó chịu mạnh với tiếng động và va chạm, khó hoà nhập.
• Cơn vẫn nhiều và nặng sau bốn, năm tuổi — độ tuổi mà phần lớn trẻ đã điều chỉnh được nhiều hơn.

Khi đó: nói với cô giáo, rồi đưa con đi khám để được đánh giá. Không phải để dán nhãn, mà để biết con cần giúp ở đâu.

Phần của người lớn

• Người lớn mệt thì khó bình tĩnh. Đây là sự thật đơn giản mà ít ai nói: nhiều cơn leo thang vì bố mẹ cũng đang kiệt sức.
• Thấy mình sắp không giữ được thì đổi người — nhờ người kia trong nhà tiếp quản vài phút.
• Lỡ quát hoặc lỡ tay thì nói lại với con sau: "lúc nãy mẹ to tiếng, mẹ xin lỗi". Trẻ học được cách sửa sai từ đúng những lúc như vậy.
• Đừng để một cơn ăn vạ định nghĩa cả ngày — của con và của mình.

Ăn vạ là giai đoạn sẽ qua. Thứ ở lại lâu hơn là cách người lớn phản ứng — và đó cũng chính là thứ con đang học.