Ở vùng cao phía Bắc, Tây Nguyên và nhiều vùng khác, phần lớn lớp mầm non có trẻ đến từ vài cộng đồng dân tộc. Nhiều em ở nhà nói tiếng Thái, Mông, Dao, Tày, Ê Đê, Gia Rai, Khmer, Chăm — rồi tới lớp học bằng tiếng Việt.
Đây là tình huống rất thường gặp, và có vài điều đáng biết để bố mẹ đỡ lo và đồng hành đúng cách.
Giai đoạn im lặng là bình thường
Trẻ mới tiếp xúc một ngôn ngữ thứ hai thường trải qua một giai đoạn nghe nhiều, nói ít — có em kéo dài vài tuần, có em vài tháng. Trong thời gian đó con:
- Hiểu ngày càng nhiều nhưng chưa nói ra.
- Dùng cử chỉ, ánh mắt, kéo tay để giao tiếp.
- Có thể chỉ nói với một hai bạn hoặc một cô mà con thấy an toàn.
Đây không phải dấu hiệu chậm nói. Đó là bước bắt buộc: não đang xây vốn từ trước khi bật ra thành lời. Ép con nói trong giai đoạn này thường làm con càng im.
Cách phân biệt: ở nhà con nói bình thường bằng tiếng mẹ đẻ thì gần như chắc chắn đây chỉ là giai đoạn chuyển. Nếu con ít nói ở cả hai ngôn ngữ và ở cả hai nơi, đó mới là điều nên trao đổi với cô và đi khám.
Nói gì với cô giáo
Giáo viên ở vùng cao thường có kinh nghiệm dày với việc này, nhưng thông tin từ gia đình vẫn giúp rất nhiều:
- Ở nhà con nói tiếng gì, và con có nghe tiếng Việt bao giờ chưa.
- Cách gọi con ở nhà — tên gọi quen thuộc giúp con thấy an toàn hơn nhiều.
- Vài từ quan trọng trong tiếng mẹ đẻ: nước, đi vệ sinh, đau, mẹ. Viết ra giấy đưa cô. Chỉ vài từ đó thôi cũng đủ để con được đáp ứng đúng lúc cần.
- Món con quen ăn và món con không ăn được.
- Nếu có anh chị hoặc bạn cùng bản trong trường — nói với cô, vì một người quen tiếng làm cầu nối rất tốt.
Giữ tiếng mẹ đẻ ở nhà: vì sao quan trọng
Nhiều gia đình lo con nói tiếng mẹ đẻ thì học tiếng Việt chậm, nên chuyển sang nói tiếng Việt với con ở nhà. Điều này thường không giúp được như mong đợi:
- Trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn khi ngôn ngữ thứ nhất vững. Vốn khái niệm xây bằng tiếng mẹ đẻ chuyển sang tiếng Việt được, còn nền yếu thì cả hai đều yếu.
- Bố mẹ nói tiếng Việt chưa thật thoải mái sẽ nói ít đi với con, nói câu ngắn, ít kể chuyện. Trẻ mất phần quan trọng nhất là lượng trò chuyện hằng ngày.
- Tiếng mẹ đẻ là cầu nối với ông bà và với cộng đồng. Mất nó là mất một phần chỗ dựa của con.
Cách hợp lý: nói tiếng mẹ đẻ ở nhà thật nhiều và thật tự nhiên, để lớp lo phần tiếng Việt. Đó là cách nhiều gia đình song ngữ trên thế giới vẫn làm.
Những việc làm được ở nhà
Không cần bố mẹ dạy tiếng Việt. Những việc sau giúp nhiều hơn:
- Nói chuyện với con nhiều bằng tiếng mẹ đẻ — gọi tên đồ vật, mô tả việc đang làm, hỏi và chờ con trả lời.
- Kể chuyện, hát ru bằng tiếng của mình. Nhịp điệu và vốn từ đều là nền cho ngôn ngữ thứ hai.
- Cho con nghe tiếng Việt tự nhiên nếu có thể: bài hát thiếu nhi, câu chuyện. Không cần bài học.
- Hỏi con về những gì xảy ra ở lớp bằng tiếng mẹ đẻ — con kể được thì nghĩa là con đang hiểu.
- Đừng sửa lỗi tiếng Việt của con. Nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên thì hiệu quả hơn nhiều so với bảo con nói lại.
Cho con đi học đều — quan trọng hơn mọi thứ khác
Với trẻ đang làm quen ngôn ngữ thứ hai, đều đặn là yếu tố số một. Nghỉ vài ngày rồi đi lại làm con phải bắt đầu lại phần làm quen.
- Cố gắng giữ con đi học đủ ngày, nhất là những tuần đầu.
- Nếu phải nghỉ dài vì mùa vụ hoặc vì đường, báo cô trước và hỏi cách giúp con quay lại nhịp.
- Đi học đều còn quan trọng hơn chọn được trường tốt hơn ở xa.
Khi con bị trêu vì nói khác
Chuyện này có xảy ra, và cần xử lý sớm:
- Nói với cô ngay khi con kể hoặc khi thấy con ngại đi học. Cô có thể nói chuyện với cả lớp theo cách phù hợp.
- Đừng bảo con "kệ đi" — điều đó dạy con rằng chuyện của con không quan trọng.
- Nói với con rằng biết hai thứ tiếng là điều hay, và nhiều bạn chỉ biết một.
- Đừng bắt con bỏ tiếng mẹ đẻ để hoà nhập. Đó là cái giá quá đắt cho một vấn đề có cách giải quyết khác.
Khi nào nên trao đổi thêm
Phần lớn trẻ bắt đầu nói tiếng Việt ở lớp trong vòng vài tháng. Nên nói chuyện với cô và cân nhắc hỏi ý kiến chuyên môn nếu:
- Con ít nói ở cả tiếng mẹ đẻ lẫn tiếng Việt, kể cả ở nhà với người thân.
- Con không phản ứng khi được gọi tên bằng bất cứ ngôn ngữ nào.
- Sau một năm học vẫn gần như không hiểu các câu đơn giản ở lớp.
- Con có dấu hiệu khác kèm theo: ít giao tiếp bằng mắt, khó chơi cùng bạn, hành vi lặp lại nhiều.
Điểm quan trọng: đừng để chuyện song ngữ che mất một vấn đề khác. Nếu có gì đó khiến bố mẹ băn khoăn, cứ hỏi — hỏi sớm không phải là dán nhãn cho con.
Một điều đáng nhớ
Trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ đang có một thứ mà nhiều đứa trẻ khác không có. Giai đoạn đầu có thể chậm hơn bạn cùng lớp một chút, nhưng khoảng cách đó thường khép lại — và cái còn lại là hai thứ tiếng.
Việc của gia đình không phải là đẩy con nói tiếng Việt cho nhanh, mà là giữ cho con một nền tiếng mẹ đẻ vững và một chỗ dựa vững. Phần tiếng Việt, lớp học và thời gian sẽ lo.
