Ở Hà Giang, Lào Cai, Sơn La, Cao Bằng, Lai Châu, Điện Biên và các xã núi cao của Nghệ An, Thanh Hoá, mùa đông không giống đồng bằng. Có đợt rét kéo dài cả tuần, sương muối phủ trắng, có nơi nhiệt độ xuống rất thấp và băng giá xuất hiện trên đỉnh.
Với trẻ mầm non, đây là mùa dễ ốm nhất và cũng dễ nghỉ học nhất trong năm. Bài này gom lại những việc làm được, phần lớn không tốn tiền.
Vì sao trẻ vùng cao chịu rét nặng hơn
- Nhà thường thoáng gió: vách gỗ, vách nứa, khe hở — giữ nhiệt kém.
- Đường tới lớp xa, đi bộ trong sương sớm — quãng lạnh nhất trong ngày.
- Trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh hơn người lớn vì diện tích da lớn so với cân nặng.
- Áo quần ướt vì sương hoặc mưa phùn rồi mặc suốt buổi — lạnh gấp nhiều lần áo khô.
Mặc ấm đúng cách — quan trọng hơn mặc nhiều
Nhiều lớp mỏng giữ ấm tốt hơn một lớp dày, vì lớp không khí giữa các lớp áo mới là thứ giữ nhiệt.
- Lớp trong cùng phải khô và thấm mồ hôi. Trẻ chạy nhảy ra mồ hôi rồi áo ướt là lạnh ngay — áo cotton mỏng bên trong hơn hẳn áo len sát da.
- Lớp giữa giữ nhiệt: áo nỉ, áo len.
- Lớp ngoài chắn gió — chắn gió quan trọng không kém giữ ấm.
- Che ba chỗ mất nhiệt nhiều nhất: đầu, cổ, bàn chân. Mũ len, khăn quàng, tất dày và giày kín.
- Găng tay nếu đi bộ xa.
- Đừng quấn quá chặt tới mức trẻ không cử động được — trẻ cần vận động để sinh nhiệt.
- Mang theo một bộ khô để thay: quần áo ướt sương phải thay ngay khi tới lớp.
Với gia đình khó khăn, hỏi ở trường và ở xã về áo ấm hỗ trợ — nhiều nơi có chương trình áo ấm mùa đông cho học sinh, nhưng chỉ tới tay những nhà chịu hỏi.
Sưởi ấm an toàn — chỗ này có người đã mất mạng
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Mỗi mùa đông, cả nước đều có những vụ ngộ độc khí do sưởi than trong phòng kín, và nạn nhân thường là cả nhà.
- Tuyệt đối không đốt than, than tổ ong, củi trong phòng kín để sưởi — kể cả để ngoài cửa rồi đóng cửa lại. Khí than không màu không mùi, người ngủ thiếp đi và không tỉnh dậy.
- Nếu bắt buộc dùng bếp lửa: phải có lỗ thoáng, không đóng kín cửa, và không để cháy suốt đêm khi mọi người ngủ.
- Bếp lửa, chậu than phải cách xa chỗ trẻ ngồi chơi, có vật chắn quanh.
- Không để trẻ ngủ cạnh bếp lửa — bỏng do lăn vào than là tai nạn rất hay gặp ở vùng cao.
- Chăn, đệm, quần áo để xa chỗ lửa.
- Túi sưởi, chai nước nóng: bọc khăn, kiểm nhiệt độ, không để trực tiếp lên da trẻ.
- Máy sưởi điện: đặt xa rèm và chăn, không dùng chung ổ cắm với nhiều thiết bị.
Nếu ai đó trong nhà đau đầu, buồn nôn, lơ mơ khi đang sưởi — mở toang cửa, đưa mọi người ra ngoài ngay, rồi gọi y tế.
Đi học mùa rét
- Hỏi trường về lịch nghỉ rét: nhiệt độ bao nhiêu thì nghỉ, trường báo bằng cách nào. Nhiều nơi thông báo qua loa xã hoặc nhóm lớp.
- Hỏi lớp có sưởi, có chỗ kín gió không, trưa các cháu ngủ ở đâu.
- Hỏi bữa ăn có nóng không — bữa nóng giữa ngày rét là thứ quan trọng hơn ta tưởng.
- Gửi theo một bộ quần áo khô và một đôi tất, nhờ cô thay khi con ướt.
- Đường đi sương muối trơn: đi chậm, đi cùng nhau, tránh đoạn dốc trơn.
Ngày nghỉ rét thì giữ con trong nhà ấm, nhưng vẫn cho vận động — ngồi im cả ngày cũng làm cơ thể lạnh hơn.
Ăn uống mùa rét
- Bữa sáng nóng trước khi đi học — cháo, cơm nóng, sữa ấm. Đây là thứ giữ ấm tốt hơn một cái áo.
- Uống đủ nước dù trời lạnh. Trẻ ít thấy khát trong mùa rét nên dễ thiếu nước mà không ai để ý.
- Ăn đủ chất béo và đạm: trứng, thịt, cá, lạc, vừng — cơ thể cần nhiều năng lượng hơn để sinh nhiệt.
- Đồ ăn hâm nóng lại trước khi cho con ăn, đừng ăn nguội.
Bệnh hay gặp và khi nào cần đi khám
- Ho, sổ mũi, viêm họng: thường gặp, giữ ấm và theo dõi.
- Thở nhanh, rút lõm lồng ngực, khò khè nặng, tím môi — đưa đi khám ngay, đây có thể là viêm phổi.
- Sốt cao không hạ, li bì, bỏ bú bỏ ăn: đi khám, không chờ.
- Nứt nẻ tay chân, cước: giữ khô, bôi ẩm, ngâm nước ấm vừa phải chứ không ngâm nước nóng.
- Bỏng do lửa, than, nước sôi: làm mát ngay bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong nhiều phút, không bôi nước mắm, kem đánh răng, mỡ trăn — rồi đưa tới cơ sở y tế.
Đừng để mùa rét thành mùa nghỉ dài
Rét kéo dài vài tháng. Nghỉ theo lịch của trường là đúng, nhưng tự cho con nghỉ thêm vì ngại đưa đi thì cả mùa trôi qua mà con không tới lớp mấy buổi.
- Hôm nào trường học thì cố cho con đi — lớp thường ấm hơn nhà, có bạn, có bữa nóng.
- Gom vài nhà cùng bản đưa đón chung, người lớn thay phiên.
- Hỏi điểm trường lẻ gần hơn nếu trường chính quá xa trong mùa này.
- Báo cô mỗi khi nghỉ và nói khi nào đi lại.
Chuẩn bị trước mùa — làm vào tháng Chín, Mười
- Bịt khe hở, che gió chỗ ngủ của con bằng bạt, phên, ni lông.
- Soạn quần áo ấm, xem cái nào còn vừa; hỏi nhà quen xin lại đồ cũ còn tốt.
- Hỏi trường và xã về hỗ trợ áo ấm, chăn, và lịch nghỉ rét.
- Kiểm chỗ đặt bếp lửa, làm vật chắn quanh, dọn đồ dễ cháy ra xa.
- Mua sẵn thuốc hạ sốt và oresol cho con.
Rét thì năm nào cũng tới. Nhưng một buổi chuẩn bị vào tháng Chín đổi được cả mùa đông ít ốm, ít nghỉ học, và không có tai nạn nào vì than lửa.
