Có những nhà mà buổi tối không đoán trước được: hôm thì yên, hôm thì ồn ào tới khuya, hôm thì người lớn nằm im cả ngày không nói với ai. Và trong đó là một đứa trẻ bốn tuổi, ngày nào cũng phải đoán hôm nay là hôm nào.
Người lớn trong nhà có bệnh tâm thần, hoặc nghiện rượu, là chuyện nhiều gia đình Việt đang sống cùng mà ít ai nói ra. Điều cần nói ngay: đây là bệnh, chữa được và hỗ trợ được — và có những việc rất cụ thể làm được cho đứa trẻ, ngay cả khi tình hình người lớn chưa đổi.
Đứa trẻ chịu ảnh hưởng thế nào
- Con không biết trước điều gì sắp xảy ra — và với trẻ mầm non, cái khó chịu nhất không phải là chuyện xấu, mà là không đoán được.
- Con nghĩ là tại mình: "tại con hư nên bố mới thế". Ý nghĩ này gần như luôn có, và gần như không bao giờ được nói ra.
- Con học cách dò xét người lớn: nhìn mặt, nghe giọng, đoán trước để tránh. Trẻ như vậy thường được khen là "ngoan, hiểu chuyện" — thật ra là con đang căng.
- Con giấu chuyện nhà, không dám mời bạn về, không dám kể ở lớp.
- Con nói bằng cơ thể: đau bụng, đau đầu, khó ngủ, đái dầm lại.
Bốn việc làm được ngay cho con
- Giữ nếp hằng ngày bằng mọi giá: giờ ăn, giờ ngủ, đi học đều. Khi mọi thứ khác không đoán được thì nếp quen là chỗ bám duy nhất của con.
- Nói thật ở mức đúng tuổi, và nói rõ không phải lỗi của con: "bố đang ốm, đó là bệnh, không phải tại con". Trẻ hiểu chữ "ốm" và chữ "không phải tại con".
- Bảo đảm luôn có một người lớn tỉnh táo chịu trách nhiệm — biết con ở đâu, đưa đón con, xử khi con ốm. Đây là điều không được thiếu dù chỉ một buổi.
- Cho con một chỗ an toàn ngoài nhà: đi lớp đều, sang nhà ông bà, nhà hàng xóm quen. Một nơi con được là trẻ con bình thường vài tiếng mỗi ngày có giá trị rất lớn.
Khi có nguy cơ về an toàn
Có ranh giới không được vượt, và lúc đó việc cần làm không còn là "chịu đựng cho êm":
- Người lớn say hoặc đang trong cơn không được trông con, không được chở con — kể cả quãng ngắn tới trường.
- Cất thuốc, rượu, dao kéo, hoá chất khỏi tầm với của trẻ.
- Có bạo lực trong nhà thì đó là chuyện an toàn của cả mẹ và con — nên tìm tới người thân, tổ dân phố, công an khu vực, hoặc đường dây nóng bảo vệ trẻ em 111.
- Chuẩn bị sẵn một phương án tạm lánh: nhà ai, đi bằng gì, giấy tờ để đâu. Chuẩn bị không có nghĩa là mình đang bỏ đi — nó là chuẩn bị.
- Người lớn nói tới chuyện tự làm hại mình — đây là tình huống cần gọi hỗ trợ y tế ngay, không phải chuyện chờ xem.
Đi tìm hỗ trợ cho người bệnh
- Bắt đầu từ trạm y tế xã phường — họ hướng dẫn được nơi khám và các chương trình hỗ trợ tại địa phương.
- Khám ở cơ sở có chuyên khoa tâm thần: bệnh viện tỉnh, bệnh viện tâm thần, khoa tâm thần của bệnh viện lớn.
- Nghiện rượu là bệnh có phác đồ điều trị — bỏ đột ngột ở người nghiện nặng có thể nguy hiểm, nên phải theo hướng dẫn của bác sĩ chứ không tự cai ở nhà.
- Đừng giấu bệnh vì sợ điều tiếng. Giấu thì bệnh nặng lên, và người chịu lâu nhất là đứa trẻ.
- Người chăm cũng cần được chăm: nếu mình mất ngủ, kiệt sức, buồn kéo dài thì cũng nên đi khám.
Nói với trường
- Nói ngắn gọn với cô những gì liên quan tới con: ai được đón, gọi số nào, con đang có giai đoạn khó. Không cần kể chi tiết hoàn cảnh.
- Đăng ký người đón dự phòng và ghi rõ ai không được đón nếu cần.
- Nhờ cô để ý con vài tuần — cô nhìn con nhiều giờ mỗi ngày và thường phát hiện sớm hơn.
- Trường là nơi ổn định của con — cố gắng cho con đi học đều, đây là việc có giá trị nhất mà nhà làm được lúc này.
Khi nào cần đưa con đi khám
- Con thụt lùi kéo dài: đái dầm lại, bỏ nói, bám người lớn không rời.
- Con hay đau bụng, đau đầu mà khám không ra bệnh.
- Con quá ngoan, quá lo cho người lớn, không dám nói nhu cầu của mình.
- Con hoảng sợ, giật mình, khó ngủ, ác mộng lặp lại.
- Con lặp lại cảnh đáng sợ trong trò chơi theo cách không dứt ra được.
Đưa con đi khám để được đánh giá không phải là thừa nhận nhà có vấn đề — đó là làm đúng việc cần làm cho một đứa trẻ.
Điều đáng nhớ
Trẻ chịu được rất nhiều, miễn là có một người lớn ổn định và một nếp không đổi. Người đó không nhất thiết phải là người đang bệnh — có thể là mẹ, là bà, là cô giáo.
Và câu quan trọng nhất cần nói với con, nói nhiều lần trong nhiều năm, chỉ có mấy chữ: "đó là bệnh, không phải tại con".
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non chịu ảnh hưởng thế nào khi nhà có người lớn đang bệnh?
Điều khó chịu nhất với con không phải chuyện xấu mà là không đoán được điều gì sắp xảy ra. Con thường nghĩ là tại mình, học cách dò xét nét mặt người lớn nên trông có vẻ ngoan và hiểu chuyện trong khi thật ra đang căng, con giấu chuyện nhà và hay nói bằng cơ thể như đau bụng hay khó ngủ.
Làm được gì ngay cho con?
Bốn việc: giữ nếp hằng ngày bằng mọi giá vì nếp quen là chỗ bám duy nhất của con, nói thật ở mức đúng tuổi và nói rõ đó là bệnh không phải tại con, bảo đảm luôn có một người lớn tỉnh táo chịu trách nhiệm, và cho con một chỗ an toàn ngoài nhà như đi lớp đều hay sang nhà ông bà.
Khi nào thì là chuyện an toàn phải xử ngay?
Người lớn say hoặc đang trong cơn thì không được trông con và không được chở con kể cả quãng ngắn. Cần cất thuốc, rượu, dao kéo khỏi tầm trẻ. Nếu có bạo lực trong nhà thì tìm tới người thân, tổ dân phố, công an khu vực hoặc đường dây nóng bảo vệ trẻ em 111, và nên chuẩn bị sẵn một phương án tạm lánh.
Đi tìm hỗ trợ cho người bệnh ở đâu?
Bắt đầu từ trạm y tế xã phường vì họ hướng dẫn được nơi khám và chương trình hỗ trợ tại địa phương, sau đó khám ở cơ sở có chuyên khoa tâm thần. Nghiện rượu là bệnh có phác đồ điều trị và bỏ đột ngột ở người nghiện nặng có thể nguy hiểm, nên phải theo hướng dẫn của bác sĩ chứ không tự cai ở nhà.
Khi nào cần đưa con đi khám?
Khi con thụt lùi kéo dài như đái dầm lại hay bám người lớn không rời, khi con hay đau bụng đau đầu mà khám không ra bệnh, khi con quá ngoan và quá lo cho người lớn tới mức không dám nói nhu cầu của mình, khi con hoảng sợ giật mình và ác mộng lặp lại, hoặc khi con lặp lại cảnh đáng sợ trong trò chơi.
