Con bịa chuyện: khi nào là tưởng tượng, khi nào là nói tránh

Con bốn tuổi kể rất say sưa: "hôm nay ở lớp có con khủng long vào, con đuổi nó ra". Hôm khác: "bố con là phi công". Hôm khác nữa: "con ăn hết bát rồi" trong khi bát còn nguyên.

Ba câu đó nghe giống nhau nhưng là ba chuyện hoàn toàn khác, và xử chung một kiểu là xử sai ít nhất hai cái.

Ba loại "nói dối" ở tuổi này

• Chuyện tưởng tượng. Con khủng long, người bạn vô hình, siêu năng lực. Đây không phải nói dối — đây là trí tưởng tượng đang phát triển, và nó là dấu hiệu tốt.
• Nói cho giống mong muốn. "Bố con là phi công", "nhà con có ô tô to". Con đang mơ, hoặc đang muốn được chú ý, chứ không có ý lừa ai.
• Nói tránh để khỏi bị mắng. "Con ăn hết rồi", "không phải con làm vỡ". Đây mới gần với nói dối theo nghĩa người lớn hiểu — và nó thường xuất hiện đúng lúc con bắt đầu sợ bị phạt.

Trẻ mầm non còn chưa tách rõ điều đã xảy ra với điều mình mong. Con nhớ lẫn, con kể theo cách con muốn, và con tin vào chính điều đó.

Với chuyện tưởng tượng — cứ chơi cùng

• Đừng vạch ra là bịa: "làm gì có khủng long". Con sẽ thôi kể — mà kể chuyện là cách con tập dùng ngôn ngữ.
• Chơi cùng mà vẫn giữ mốc thật: "con khủng long đó to thế nào? Mình vẽ nó ra nhé" — con biết đây là trò chơi.
• Người bạn vô hình là bình thường ở tuổi này và thường tự mất đi.
• Đừng lo con lớn lên hay bịa — tưởng tượng và nói dối là hai thứ khác nhau.

Với chuyện nói tránh — sửa gốc, không sửa ngọn

1. Đừng đặt bẫy. Thấy rõ con làm vỡ mà vẫn hỏi "ai làm vỡ đây" là ép con nói dối. Nói thẳng việc: "cái cốc vỡ rồi, mình dọn nhé".
2. Đừng truy tới cùng để bắt con nhận. Mục tiêu là sửa việc, không phải thắng con.
3. Làm cho việc nói thật dễ hơn nói dối: "con nói thật thì mẹ không mắng đâu" — và giữ đúng lời đó. Một lần thất hứa là nhiều tháng con không dám kể.
4. Khen lúc con nói thật, nói rõ việc: "con nói thật đấy, cảm ơn con".
5. Phạt nặng thì càng nhiều nói dối — con không thôi làm sai, con chỉ giỏi giấu hơn.
6. Đừng gọi con là đứa nói dối. Trẻ tin vào nhãn người lớn dán cho mình.

Người lớn hay làm ngược

• Nói dối trước mặt con: "bảo là mẹ không có nhà nhé", "tiêm không đau đâu". Con học rất nhanh.
• Hứa rồi quên — với con thì đó cũng là nói dối.
• Doạ những thứ không làm: "không ăn thì mẹ cho ông kẹ bắt". Con phát hiện ra là chẳng có gì, và lần sau con cũng nói cho qua như vậy.
• Cười khi con bịa rồi lát sau mắng con vì bịa — con không hiểu được ranh giới.

Khi con kể chuyện ở lớp

• Đừng tin trăm phần trăm, cũng đừng gạt đi. Trẻ mầm non nhớ lẫn giữa việc của mình và việc của bạn, và rất dễ trả lời theo ý người lớn muốn nghe.
• Hỏi mở, đừng hỏi dẫn dắt: "hôm nay ở lớp thế nào" thay vì "cô có đánh con không".
• Hỏi lại vào lúc khác, bình thản — chuyện thật thường được kể giống nhau qua các lần.
• Hỏi cô bằng giọng hỏi, không bằng giọng tố.
• Nhưng đừng bỏ qua những chuyện nghiêm trọng chỉ vì "trẻ con hay bịa" — nếu con kể việc bị đau, bị doạ, có người làm điều lạ với cơ thể con thì phải xử ngay, dù con kể chưa rõ ràng.

Khi nào thì nên để ý thêm

• Con nói dối liên tục kể cả khi không có lý do, và không đỡ sau nhiều tháng.
• Con nói dối kèm lấy đồ của người khác lặp lại.
• Con bịa những chuyện quá tuổi hoặc mô tả việc con không nên biết — đây là nhóm phải để ý thật sự.
• Con nói dối vì sợ một người cụ thể.
• Con không phân biệt được thật và tưởng tượng ở tuổi năm sáu tuổi, và điều đó làm con sợ hãi.

Khi đó nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá.

Điều đáng nhớ

Phần lớn "nói dối" ở tuổi mầm non không phải vấn đề đạo đức — nó là trí tưởng tượng, hoặc là nỗi sợ bị mắng.

Nên việc cần làm cũng gói trong hai vế: chơi cùng phần tưởng tượng, và làm cho việc nói thật trở nên an toàn. Một đứa trẻ tin rằng nói thật thì không bị mắng sẽ là đứa trẻ dám kể những chuyện khó nghe hơn nhiều, nhiều năm sau này.