Quận 5, Quận 6, Quận 11 ở TP.HCM; phố cổ Hội An; Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau — những nơi cộng đồng người Hoa sống lâu đời, có hội quán, có trường lớp dạy tiếng Hoa từ nhiều chục năm trước.
Gia đình ở đây thường có một băn khoăn riêng khi con vào mẫu giáo: cho con học tiếng Hoa từ nhỏ hay để sau, và có ảnh hưởng gì tới tiếng Việt không. Kèm theo đó là nhịp sống buôn bán rất đặc thù của khu phố.
Nhịp của nhà buôn bán
Phần lớn các nhà trong khu phố này làm nghề buôn bán — sạp chợ, cửa hàng mặt tiền, xưởng nhỏ. Việc đó định hình cả ngày của trẻ:
- Mở hàng sớm, đóng cửa muộn — người lớn có mặt ở nhà nhưng đang bận, khác với vắng nhà.
- Nhà và chỗ bán là một: con chơi ngay trong cửa hàng, giữa hàng hoá, bậc thang, xe cộ ra vào lấy hàng.
- Không có ngày nghỉ cố định, nhất là dịp lễ Tết — đúng lúc trường nghỉ thì nhà bận nhất.
- Ông bà trông cháu là chính, và ông bà thường nói tiếng Hoa với cháu.
Việc cần làm giống mọi nhà vừa ở vừa bán: quây một khu riêng cho con chơi, không để con ở khu hàng hoá xếp cao, và ai trông con thì lúc đó chỉ trông con, không vừa bán vừa trông.
Tiếng Hoa ở nhà và tiếng Việt ở lớp
- Con nghe hai thứ tiếng cùng lúc không bị rối và không vì thế mà chậm nói — đây là chuyện bình thường của trẻ song ngữ.
- Đừng bỏ tiếng Hoa để "nhường chỗ" cho tiếng Việt. Tiếng ở nhà vững thì học tiếng thứ hai dễ hơn, không phải ngược lại. Và đó là cách con nói chuyện được với ông bà.
- Mỗi người lớn giữ một thứ tiếng ổn định — ông bà nói tiếng Hoa, bố mẹ nói tiếng Việt chẳng hạn. Con phân biệt rất nhanh.
- Cho con nghe và nói tiếng Việt đủ nhiều trước khi vào lớp: đi lớp, chơi với bạn hàng xóm, xem chương trình tiếng Việt, người trong nhà nói tiếng Việt với con một phần thời gian.
- Nói với cô rằng ở nhà con nói tiếng gì — cô hiểu thì biết vì sao con im mấy tuần đầu và biết cách giúp, thay vì nghĩ con nhút nhát.
- Con trộn hai tiếng trong một câu là bình thường, đừng sửa gắt.
Trường có dạy tiếng Hoa thì hỏi gì
Một số trường và nhóm lớp trong khu vực có dạy tiếng Hoa, hoặc gắn với hội quán, trường cộng đồng. Khi chọn thì các câu hỏi cơ bản vẫn giữ nguyên như mọi trường khác:
- Cơ sở có phép không, giấy phép mang tên ai, nhận bao nhiêu trẻ.
- Giáo viên có bằng sư phạm mầm non không, mỗi lớp mấy cô mấy cháu.
- Bếp ăn có giấy chứng nhận an toàn thực phẩm không.
- Học phí và các khoản thu ghi rõ ra giấy, kể cả khi quen biết trong cộng đồng.
- Con ốm, con ngã thì báo ai, xử thế nào.
Riêng phần tiếng Hoa thì hỏi thêm:
- Học bao nhiêu thời lượng mỗi ngày, xen vào hoạt động hay tách thành tiết riêng.
- Học theo cách nào ở tuổi mầm non — nghe, hát, chơi, hay đã tập viết chữ. Trẻ mầm non chưa nên tập viết chữ Hán.
- Có kiểm tra, xếp loại trẻ không — nếu có thì nên cân nhắc: trẻ mầm non không cần chấm điểm hay xếp hạng, bằng bất cứ thứ tiếng nào.
- Trường vẫn dạy đủ chương trình giáo dục mầm non chứ — tiếng Hoa là phần thêm, không thay thế.
Ngày lễ của cộng đồng và lịch trường
- Báo trước cho trường những ngày nhà dự định cho con nghỉ trong năm — báo một lần cho cả năm dễ hơn báo từng lần.
- Mùa Tết Nguyên đán là mùa bận nhất của nhà buôn bán và cũng là mùa trường nghỉ dài — sắp xếp người trông con sớm, đừng để tới sát ngày.
- Con kiêng món gì, kiêng vào ngày nào thì nói cụ thể với bếp, kèm một món thay thế đề nghị sẵn.
- Sinh hoạt buổi tối đông người thì đừng dẫn trẻ nhỏ đi tới khuya — hôm sau con đi lớp không nổi.
- Dịp lễ của nhà mình chia sẻ được với lớp: gửi ít bánh, kể cho cô nghe. Trẻ thích biết về nhau, và đó là cách con thấy gốc gác nhà mình là điều đáng quý.
Con học lớp có nhiều bạn khác gốc
- Trả lời thật và ngắn khi con hỏi vì sao nhà mình khác nhà bạn: "mỗi nhà có cách riêng".
- Đừng để con thấy tiếng của nhà mình là thứ đáng giấu — điều này ảnh hưởng tới con lâu hơn bất kỳ vấn đề ngôn ngữ nào.
- Dạy con không cười bạn vì bạn nói khác, ăn khác.
- Nói với cô nếu có bạn trêu con vì chuyện tên gọi hay tiếng nói — đó là việc của trường, xử sớm là xong.
Khi nào thì nên đi khám
Những dấu hiệu dưới đây không liên quan tới việc nhà nói mấy thứ tiếng:
- Hai tuổi chưa nói được từ đơn nào ở bất kỳ tiếng nào.
- Ba tuổi chưa ghép được hai từ ở bất kỳ tiếng nào.
- Con mất đi những từ đã từng nói được.
- Con không giao tiếp bằng mắt, không quan tâm tới người xung quanh.
- Nghi con nghe kém — kiểm tra thính lực là việc nên làm sớm.
Khi khám, nói rõ nhà dùng những tiếng nào và con hiểu được bao nhiêu ở mỗi tiếng — đánh giá phải tính cả hai tiếng cộng lại.
Điều đáng nhớ
Lớn lên giữa hai thứ tiếng và hai nếp sinh hoạt là vốn liếng của con, không phải gánh nặng.
Việc của người lớn chỉ là ba thứ: cho con nghe tiếng Việt đủ nhiều trước khi vào lớp, quây một chỗ an toàn cho con chơi trong cửa hàng, và nói với cô từ đầu năm về nhịp sống của nhà mình. Phần còn lại con tự làm được.
