Con chưa biết chữ nào, cầm sách lật ngược, xem được ba trang rồi bỏ đi. Nhiều nhà kết luận: con chưa thích đọc, để lớn rồi tính.
Nhưng đọc sách cùng trẻ mầm non không phải là dạy con đọc chữ. Nó là việc ngồi cùng nhau xem tranh và nói chuyện — và đó là một trong những việc rẻ nhất, hiệu quả nhất mà một người lớn làm được cho một đứa trẻ.
Nó thật sự giúp gì
- Vốn từ. Sách dùng những từ mà trò chuyện hằng ngày ít khi có — đây là khác biệt lớn nhất và đo được rõ nhất.
- Con quen với cách câu chuyện vận hành: có mở đầu, có diễn biến, có kết. Kỹ năng này đi thẳng vào việc kể chuyện và sau này là viết.
- Con học chú ý lâu hơn — thứ mà lớp một cần ngay.
- Con biết gọi tên cảm xúc qua nhân vật: bạn gấu đang buồn, bạn thỏ sợ.
- Mười lăm phút ngồi sát nhau mỗi ngày — phần này không đo được nhưng là phần trẻ nhớ.
Đọc thế nào cho đúng tuổi
- Đừng đọc trơn từ đầu tới cuối. Vừa xem vừa nói chuyện: "con thấy gì đây", "bạn ấy đang làm gì nhỉ", "theo con thì sao".
- Để con lật trang, để con chọn quyển, để con dừng ở trang con thích lâu bao nhiêu tuỳ ý.
- Đọc lại một quyển nhiều lần là tốt, không phải lãng phí. Trẻ học qua lặp lại, và con đòi đúng quyển cũ là dấu hiệu tốt.
- Đổi giọng nhân vật, làm điệu bộ — không cần diễn giỏi, chỉ cần vui.
- Ngắn thôi. Năm tới mười lăm phút tuỳ tuổi. Dừng khi con còn muốn đọc nữa, đừng dừng khi con đã chán.
- Chỉ vào chữ đôi khi để con biết chữ chạy từ trái sang phải — nhưng đừng biến buổi đọc thành giờ học chữ.
Chọn sách gì
- Nhiều tranh, ít chữ, tranh rõ ràng, màu tươi.
- Sách bìa cứng, trang dày cho trẻ dưới ba tuổi — con còn cầm, còn cắn, còn xé.
- Câu chuyện quen thuộc với đời sống của con: đi học, đi chợ, em bé mới, con vật trong nhà.
- Sách có câu lặp lại — trẻ thuộc và đọc theo, đó là niềm vui lớn với chúng.
- Sách tranh dân gian, chuyện cổ tích Việt Nam, và cả truyện về vùng mình đang sống.
- Không cần sách đắt. Sách cũ, sách mượn, sách tự làm bằng giấy vẽ tay đều dùng được.
Khi không có sách, không có tiền mua
Đây là hoàn cảnh của rất nhiều nhà, và hoàn toàn có cách:
- Kể chuyện không cần sách — chuyện đời mình, chuyện hồi nhỏ ở quê, chuyện ông bà kể. Trẻ mê chuyện thật hơn cả chuyện in.
- Đọc mọi thứ có chữ quanh nhà: bao bì, biển hiệu ngoài đường, tờ lịch. Con học chữ có nghĩa từ chính những thứ đó.
- Hỏi trường có tủ sách không, có cho mượn mang về không — nhiều trường có mà phụ huynh không biết.
- Thư viện xã, nhà văn hoá, tủ sách cộng đồng ở nhiều nơi cho mượn miễn phí.
- Đổi sách với các nhà khác trong xóm, trong nhóm lớp — mỗi nhà vài quyển là cả nhóm có nhiều.
- Tự làm một quyển sách: gấp mấy tờ giấy, dán ảnh gia đình vào, viết một câu dưới mỗi ảnh. Trẻ thích quyển này hơn sách mua.
Những cái bẫy hay gặp
- Biến giờ đọc thành giờ kiểm tra: "chữ này là chữ gì", "nhớ chưa". Con sẽ né giờ đọc.
- Ép con ngồi yên nghe hết quyển. Trẻ ba tuổi ngồi được vài phút là bình thường.
- Dạy chữ quá sớm và quá gắt. Ở tuổi mầm non, việc cần là con thích sách; đọc chữ là việc của lớp một.
- Thay người đọc bằng video đọc truyện. Trẻ học ngôn ngữ từ người thật đối đáp qua lại — video không hỏi lại con câu nào.
- Chỉ đọc khi rảnh — rồi không bao giờ rảnh. Gắn vào một giờ cố định, thường là trước khi ngủ.
- Chê con "không chịu ngồi yên" trước mặt con.
Phối hợp với cô
- Hỏi ở lớp cô đọc sách cho con nghe thế nào, mỗi ngày mấy lần.
- Hỏi lớp có góc sách không, con có được tự lấy sách xem không.
- Hỏi con thích quyển nào ở lớp rồi tìm quyển đó, hoặc mượn về.
- Nói với cô nếu con chưa quen sách — cô để ý và cho con ngồi gần trong giờ kể chuyện.
- Sách nhà mình đọc rồi có thể góp cho lớp — nhiều lớp thiếu sách thật.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Con không chú ý được vài phút với bất cứ hoạt động nào, không riêng gì sách.
- Con không quan tâm tới tranh ảnh, không chỉ tay vào thứ mình thấy.
- Con nghiêng đầu, dụi mắt, ghé rất sát khi xem tranh — nên kiểm tra thị lực.
- Con không phản ứng khi được gọi, hay hỏi lại nhiều lần — nên kiểm tra thính lực.
- Vốn từ của con không tăng trong nhiều tháng.
Những dấu hiệu này nên nói với cô và cho con đi khám để được đánh giá.
Điều đáng nhớ
Không cần mua nhiều sách, không cần đọc hay, không cần dạy chữ. Việc cần làm chỉ là ngồi cạnh con, mở một quyển ra, và nói chuyện về những gì hai người cùng nhìn thấy — mỗi ngày một lúc ngắn, vào cùng một giờ.
Đứa trẻ lớn lên với những buổi như vậy vào lớp một với vốn từ nhiều hơn hẳn, và quan trọng hơn: nó tin rằng sách là thứ vui, chứ không phải thứ phải học.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa biết chữ thì đọc sách có ích gì?
Rất nhiều. Sách dùng những từ mà trò chuyện hằng ngày ít khi có nên vốn từ của con tăng rõ, con quen với cách một câu chuyện vận hành gồm mở đầu diễn biến và kết, con học chú ý lâu hơn và học gọi tên cảm xúc qua nhân vật. Đọc sách cùng trẻ mầm non không phải là dạy con đọc chữ.
Đọc thế nào cho đúng tuổi?
Đừng đọc trơn từ đầu tới cuối mà vừa xem vừa nói chuyện, hỏi con thấy gì đây và bạn ấy đang làm gì nhỉ. Để con lật trang và chọn quyển, đổi giọng nhân vật cho vui, và đọc ngắn thôi khoảng năm tới mười lăm phút, dừng khi con còn muốn đọc nữa chứ đừng dừng khi con đã chán.
Nhà không có tiền mua sách thì sao?
Vẫn làm được. Kể chuyện không cần sách như chuyện đời mình hay chuyện hồi nhỏ ở quê, vì trẻ mê chuyện thật hơn cả chuyện in. Đọc mọi thứ có chữ quanh nhà, hỏi trường có tủ sách cho mượn không, tìm thư viện xã hay tủ sách cộng đồng, đổi sách với các nhà khác, và tự làm một quyển bằng giấy dán ảnh gia đình.
Những cái bẫy hay gặp là gì?
Biến giờ đọc thành giờ kiểm tra chữ nên con né giờ đọc, ép con ngồi yên nghe hết quyển trong khi trẻ ba tuổi ngồi được vài phút là bình thường, dạy chữ quá sớm và quá gắt, thay người đọc bằng video đọc truyện, và chỉ đọc khi rảnh rồi không bao giờ rảnh nên cần gắn vào một giờ cố định.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi con không chú ý được vài phút với bất cứ hoạt động nào chứ không riêng gì sách, khi con không quan tâm tới tranh ảnh và không chỉ tay vào thứ mình thấy, khi con nghiêng đầu dụi mắt hay ghé rất sát lúc xem tranh, khi con không phản ứng lúc được gọi, hoặc khi vốn từ không tăng trong nhiều tháng.
