Có khách tới nhà. Mẹ nhắc: "chào bác đi con". Con nấp sau chân mẹ, không nói gì. Mẹ nhắc lần hai, lần ba, giọng bắt đầu gắt. Khách cười xoà: "cháu nhát quá nhỉ". Con càng nấp kỹ hơn.
Cảnh này diễn ra ở mọi nhà có con mầm non, và nó thường kết thúc bằng việc người lớn thấy mất mặt còn đứa trẻ thấy mình vừa làm sai gì đó mà không hiểu là sai gì.
Tuổi này làm được tới đâu
- Con biết chào, cảm ơn, xin lỗi từ rất sớm — nhưng biết nói không có nghĩa là làm được mọi lúc.
- Trước người lạ thì con dè dặt, đó là phản ứng bình thường và lành mạnh, không phải hư.
- Con chưa hiểu hết nghĩa của lời xin lỗi ở tuổi ba bốn. Con nói được câu đó trước khi hiểu được cảm giác của người kia.
- Con học bằng cách nhìn người lớn làm, không phải bằng cách bị nhắc. Đây là điều quan trọng nhất trong cả bài này.
Vì sao ép "chào đi" thường phản tác dụng
- Bị thúc trước mặt người khác làm con căng lên, và càng căng thì càng không nói được.
- Con học rằng chào là việc làm cho mẹ đỡ ngại, không phải việc làm vì quý người kia.
- Nói "con nhát quá", "con hư thế" trước mặt khách là dán một cái nhãn — và trẻ tuổi này tin vào nhãn người lớn dán cho mình.
- Ép mãi thì có trẻ chào như trả bài, mắt nhìn đi chỗ khác. Đó không phải thứ mình muốn dạy.
Cách làm hiệu quả hơn
- Người lớn chào trước, đầy đủ và tự nhiên. Con nhìn thấy mẫu mỗi ngày thì sẽ làm theo — chậm hơn nhưng thật hơn.
- Nói trước khi tới nơi: "lát nữa mình sang nhà bác, con chào bác một câu nhé". Chuẩn bị trước dễ hơn nhắc tại chỗ rất nhiều.
- Chấp nhận mức nhỏ hơn: vẫy tay, gật đầu, cười. Với trẻ dè dặt thì đó là một bước tiến thật.
- Chào hộ con và không bình luận gì thêm: "bé nhà em chào bác ạ". Nhẹ nhàng, không ai mất mặt.
- Khen sau đó, riêng với con, nói rõ việc: "lúc nãy con chào bác, bác vui lắm".
- Đừng dùng đồ để đổi: "chào đi rồi mẹ cho kẹo". Như vậy là dạy con rằng lễ phép là một món hàng.
Cảm ơn và xin lỗi
Cảm ơn dễ dạy hơn vì nó gắn với một việc vừa xảy ra. Người lớn cứ nói cảm ơn với con — cảm ơn khi con đưa đồ, cảm ơn khi con giúp — thì con sẽ nói lại.
Xin lỗi khó hơn nhiều, và đây là chỗ hay làm sai:
- Ép con nói xin lỗi ngay khi con đang khóc thì con chỉ đọc ra một từ, không có gì bên trong.
- Đợi con dịu đã, rồi mới nói chuyện — kể cả phải đợi mười phút.
- Dạy phần quan trọng hơn lời nói: sửa lại. Làm bạn ngã thì đỡ bạn dậy; giành đồ thì trả lại; làm đổ thì cùng lau. Trẻ tuổi này học bằng việc làm.
- Gọi tên cảm xúc của người kia: "bạn đang đau đấy, con nhìn xem". Đây mới là gốc của việc biết lỗi.
- Người lớn xin lỗi con khi mình sai — quát nhầm, hứa mà quên. Đây là bài học mạnh hơn mọi lời dặn.
- Đừng bắt con xin lỗi vì những việc không phải lỗi: con ốm, con són ra quần, con sợ.
Phối hợp với cô
- Hỏi cô ở lớp con chào hỏi thế nào — nhiều trẻ ở lớp làm tốt hơn hẳn ở nhà, và ngược lại.
- Học cùng một cách nói ở hai nơi thì con nhớ nhanh hơn.
- Đừng dặn cô "cô phạt cháu nếu không chào" — cách đó tạo ra sự vâng lời vì sợ, không tạo ra lễ phép.
- Con đi học về mà không chào ông bà thì thường vì con đang mệt và đói; giải quyết cái đó trước rồi hẵng nhắc.
Khi người lớn trong nhà không thống nhất
Đây là chỗ khó nhất trong nhà nhiều thế hệ: ông bà coi việc chào hỏi là chuyện lớn, bố mẹ thì muốn để con tự nhiên.
- Nói chuyện riêng với nhau, đừng tranh luận trước mặt con.
- Thống nhất phần cốt lõi: nhà mình dạy con chào, nhưng không ép nói trước mặt khách.
- Nhận phần đúng của ông bà: lễ phép là thứ đáng dạy thật, và họ lo cho con là lo thật.
- Đừng để con nghe người lớn chê nhau về cách dạy — con học rằng có thể chạy sang người dễ hơn.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Con không giao tiếp bằng mắt với cả người quen, không chỉ với người lạ.
- Con không quan tâm tới người xung quanh, không chia sẻ niềm vui, không chỉ cho người khác xem thứ mình thích.
- Con nói được nhưng gần như không dùng lời để giao tiếp với ai.
- Con sợ người khác tới mức không sinh hoạt bình thường được, kéo dài nhiều tháng.
Khi đó nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá. Nhút nhát là một tính cách; những dấu hiệu trên thì khác, và nên được người có chuyên môn xem.
Điều đáng nhớ
Lễ phép không phải là một câu nói đúng lúc có khách, mà là thói quen để ý tới người khác — và thói quen đó xây bằng nhiều năm nhìn người lớn trong nhà cư xử.
Đứa trẻ hôm nay nấp sau chân mẹ vẫn sẽ chào người ta tử tế khi lớn, nếu nó lớn lên trong một nhà mà mọi người chào nhau thật lòng. Còn đứa trẻ bị quát để chào thì học được một điều khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu chào khách thì có phải hư không?
Không. Trước người lạ thì trẻ dè dặt, đó là phản ứng bình thường và lành mạnh. Con biết chào từ rất sớm nhưng biết nói không có nghĩa là làm được mọi lúc, và bị thúc trước mặt người khác thì con càng căng lên nên càng không nói được.
Vì sao ép con chào lại phản tác dụng?
Vì con học rằng chào là việc làm cho mẹ đỡ ngại chứ không phải vì quý người kia, và nói con nhát quá hay con hư thế trước mặt khách là dán một cái nhãn mà trẻ tuổi này tin vào nhãn người lớn dán cho mình. Ép mãi thì có trẻ chào như trả bài, mắt nhìn đi chỗ khác.
Vậy nên làm thế nào?
Người lớn chào trước đầy đủ và tự nhiên để con thấy mẫu mỗi ngày, nói trước khi tới nơi rằng lát nữa con chào bác một câu nhé, chấp nhận mức nhỏ hơn như vẫy tay hay gật đầu, chào hộ con mà không bình luận gì thêm, rồi khen riêng với con sau đó. Đừng dùng đồ để đổi lấy lời chào.
Dạy con xin lỗi thế nào?
Đợi con dịu đã rồi mới nói chuyện, kể cả phải đợi mười phút, vì ép nói lúc đang khóc thì con chỉ đọc ra một từ. Dạy phần quan trọng hơn lời nói là sửa lại: làm bạn ngã thì đỡ bạn dậy, giành đồ thì trả lại. Gọi tên cảm xúc của người kia, và người lớn cũng nên xin lỗi con khi mình sai.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi con không giao tiếp bằng mắt với cả người quen chứ không riêng người lạ, khi con không quan tâm tới người xung quanh và không chỉ cho người khác xem thứ mình thích, khi con nói được nhưng gần như không dùng lời để giao tiếp, hoặc khi con sợ người khác tới mức không sinh hoạt bình thường được trong nhiều tháng.
