Đưa bút màu cho con: "con không biết vẽ". Rủ con xếp hình: "con không làm được đâu". Cô gọi lên hát: con lắc đầu. Nhưng lúc không ai nhìn thì con vẽ, con xếp, con hát.
Câu "con không biết" ở tuổi mầm non hiếm khi có nghĩa là không biết thật. Nó thường có nghĩa là "con sợ làm sai" — và đó là thứ người lớn vô tình dạy con, bằng những việc rất nhỏ.
Vì sao con ngại thử
- Con từng bị chê hoặc bị cười khi làm chưa đúng, dù chỉ một lần và dù người lớn nói cho vui.
- Người lớn sửa quá nhiều: cầm tay vẽ hộ, xoay ngược miếng ghép, làm lại cho đẹp. Con hiểu là cách của mình không đúng.
- Được khen vì kết quả: "con giỏi quá", "vẽ đẹp thế". Khen kiểu này làm con sợ lần sau không đẹp nữa.
- Bị so sánh với anh chị hoặc với bạn.
- Con vốn cẩn thận — nhóm trẻ này thà không làm còn hơn làm chưa tới.
- Người lớn làm hộ cho nhanh vì đang vội; làm hộ nhiều thì con quen không tự thử.
Cách nói đổi được nhiều nhất
- Khen quá trình, không khen kết quả: "con thử mãi mới xong đấy", "con tự nghĩ ra cách này à" — thay vì "con giỏi quá".
- Nói về việc, không nói về con: "cái tháp này đổ rồi, mình xây lại nhé" — thay vì "con làm hỏng rồi".
- Thêm chữ "chưa": "con chưa làm được thôi" — khác hẳn "con không làm được".
- Kể chuyện mình cũng sai: "hồi bé mẹ tô màu lem hết". Trẻ tin vào chuyện thật của người lớn.
- Đừng sửa ngay. Để con làm xong theo cách của con rồi mới nói, nếu thật sự cần nói.
- Đừng hỏi "đúng chưa" hộ con — hỏi "con thấy thế nào".
Bắt đầu từ mức con chắc chắn làm được
- Chia nhỏ việc. Thay vì "mặc quần áo đi", nói "con xỏ tay vào đây trước".
- Cho con phần dễ nhất, người lớn làm phần khó: mẹ mở nắp, con múc; mẹ giữ giấy, con cắt.
- Làm cùng lần đầu, lùi dần ở những lần sau.
- Cho thời gian. Trẻ ngại thử cần lâu hơn để bắt đầu; giục là con bỏ luôn.
- Cho con thấy người khác làm mà không bắt con tham gia — nhiều trẻ đứng nhìn hai ba lần rồi mới tự nhảy vào.
- Đừng bày đặt thi đua ai nhanh hơn ai đẹp hơn với nhóm trẻ này.
Những việc người lớn hay làm ngược
- Trả lời thay con khi người khác hỏi con — đây là thói quen cắt mất cơ hội tập nhiều nhất.
- Làm lại cho đẹp ngay trước mặt con: gấp lại cái chăn, xếp lại giá sách, tô lại bức tranh.
- Đăng ảnh so sánh con với bản mẫu hoặc với bài của bạn.
- Dán nhãn: "con lười", "con nhát", "con vụng". Trẻ sống theo nhãn người lớn dán.
- Hứa thưởng khi con làm được — con sẽ chỉ làm những việc chắc chắn thắng.
Ở lớp
- Hỏi cô ở lớp con có tham gia hoạt động không, hay đứng ngoài nhìn.
- Nói với cô rằng con ngại thử — cô có thể giao cho con việc nhỏ chắc làm được để con quen dần.
- Đề nghị cô đừng gọi con lên bất ngờ trước cả lớp trong giai đoạn này.
- Sản phẩm của con mang về thì đừng chê xấu, đừng so với bài của bạn dán cạnh đó.
- Trẻ mầm non không nên bị chấm điểm, xếp hạng — nếu lớp có bảng thi đua giữa các cháu thì nên trao đổi với cô.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Con né tránh mọi hoạt động mới trong nhiều tháng, kể cả ở nhà, kể cả khi không ai nhìn.
- Con nói những câu tự chê nặng nề: "con dở lắm", "con chẳng làm được gì".
- Con hoảng sợ hoặc khóc dữ mỗi khi phải thử việc gì đó.
- Con thật sự khó làm những việc bạn cùng tuổi làm được: cầm bút, xúc ăn, cài cúc, xếp hình đơn giản.
Nhóm cuối cùng thì nên đưa con đi khám để được đánh giá — có thể con đang gặp khó thật về vận động tinh hoặc về một mặt nào đó, chứ không phải chỉ là ngại.
Điều đáng nhớ
Một đứa trẻ dám thử là đứa trẻ tin rằng làm chưa được cũng không sao. Niềm tin đó không xây bằng lời động viên, mà bằng việc con thấy người lớn phản ứng thế nào với những lần con làm hỏng.
Nên hai câu đáng đổi nhất trong cả bài này chỉ là: bỏ "con giỏi quá", thêm "con chưa làm được thôi".
Câu hỏi thường gặp
Con nói con không biết có phải là con lười không?
Thường không. Ở tuổi mầm non câu đó hiếm khi nghĩa là không biết thật, mà thường nghĩa là con sợ làm sai. Con có thể từng bị chê hay bị cười dù chỉ một lần, hoặc người lớn sửa quá nhiều nên con hiểu là cách của mình không đúng.
Nên nói với con thế nào?
Khen quá trình chứ đừng khen kết quả, ví dụ con thử mãi mới xong đấy thay vì con giỏi quá. Nói về việc chứ không nói về con, thêm chữ chưa vào câu là con chưa làm được thôi, kể chuyện hồi bé mình cũng sai, và đừng sửa ngay mà để con làm xong theo cách của con.
Làm sao để con chịu bắt đầu?
Chia nhỏ việc và cho con phần dễ nhất còn người lớn làm phần khó, làm cùng lần đầu rồi lùi dần ở những lần sau. Cho con thời gian vì trẻ ngại thử cần lâu hơn để bắt đầu, và cho con đứng nhìn người khác làm vài lần mà không bắt tham gia.
Người lớn hay làm ngược điều gì?
Trả lời thay con khi người khác hỏi con, làm lại cho đẹp ngay trước mặt con, so sánh con với anh chị hay với bạn, dán nhãn con lười con nhát con vụng, và hứa thưởng khi con làm được khiến con chỉ dám làm những việc chắc chắn thắng.
Khi nào thì nên đưa con đi khám?
Khi con né tránh mọi hoạt động mới trong nhiều tháng kể cả khi không ai nhìn, khi con nói những câu tự chê nặng nề, khi con hoảng sợ hay khóc dữ mỗi lần phải thử việc gì, và nhất là khi con thật sự khó làm những việc bạn cùng tuổi làm được như cầm bút, xúc ăn, cài cúc.
