Mẹ đang nói chuyện với khách, con chen vào giữa câu. Mẹ nhắc, con im được ba mươi giây rồi lại chen. Ở lớp cô kể chuyện, con nói leo liên tục, cô hỏi bạn khác thì con trả lời thay.
Người lớn hay đọc chuyện này thành "con hỗn" hoặc "con không biết nghe". Thực ra phần lớn là chuyện khác hẳn: trẻ mầm non chưa có khả năng giữ một ý trong đầu để chờ tới lượt. Ý nghĩ vừa đến là nói ra ngay, vì nếu không nói thì con quên mất.
Tuổi này làm được tới đâu
- Chờ tới lượt là kỹ năng khó, phát triển dần suốt tuổi mầm non và còn tiếp tục sau đó.
- Ba tuổi chờ được vài giây; năm tuổi chờ được lâu hơn nhưng vẫn cần nhắc.
- Con chen lời vì hào hứng, không phải vì coi thường người đang nói.
- Con nói to, nói nhiều khi phấn khích — điều chỉnh âm lượng cũng là kỹ năng phải học.
- Trẻ cắt lời nhiều hơn khi mệt, đói, hoặc bị bỏ quên lâu — ba trường hợp này giải quyết được ngay.
Cách dạy con chờ
- Dạy một dấu hiệu thay cho lời nói. Con đặt tay lên tay mẹ khi muốn nói, mẹ đặt tay lên tay con để báo "mẹ biết rồi, chờ một chút". Cách này hiệu quả vì con vẫn được báo hiệu ngay, chỉ là không cần cắt lời.
- Trả lời nhanh sau đó. Nếu con chờ mà bị quên thì lần sau con sẽ không chờ nữa. Ngừng câu chuyện, quay sang con, nghe một câu, rồi quay lại.
- Nói trước khi vào tình huống: "lát nữa mẹ nói chuyện với bác mười phút, con chơi cái này, xong mẹ chơi với con".
- Đặt thời gian có hình dung được: "chờ tới khi mẹ uống hết cốc nước này". Trẻ chưa hiểu "năm phút".
- Khen lúc con chờ được, nói rõ việc: "con vừa chờ mẹ nói xong mới nói, giỏi lắm".
- Đừng giảng bài lúc con đang chen — nói ngắn một câu, xử xong rồi thôi.
Dạy con nghe, không chỉ dạy con im
Mục tiêu không phải là một đứa trẻ im lặng, mà là một đứa trẻ biết chú ý tới người khác đang nói gì.
- Trò chơi lần lượt: cờ đơn giản, xếp hình luân phiên, ném bóng qua lại. Chơi lần lượt là tập chờ mà không phải giảng gì.
- "Nói xong thì tới lượt ai" trong bữa cơm: mỗi người kể một chuyện trong ngày, không ai chen.
- Hỏi lại con vừa nghe gì sau khi người khác nói — nhẹ nhàng, không kiểm tra gắt.
- Đọc sách và hỏi "bạn ấy vừa nói gì nhỉ" — tập nghe qua chuyện dễ hơn tập qua tình huống thật.
- Cho con kể hết câu chuyện của mình mà người lớn không cắt ngang. Con học cách nghe bằng cách được nghe.
Người lớn hay làm ngược mà không biết
- Cắt lời con giữa chừng rồi lại dạy con đừng cắt lời.
- Vừa nghe con vừa bấm điện thoại. Con biết mình không được nghe, nên nói to hơn và chen nhiều hơn.
- Trả lời thay con khi người khác hỏi con.
- Hứa "lát nữa" rồi quên — vài lần như vậy là con thôi chờ.
- Chỉ chú ý tới con khi con làm ồn — vô tình dạy con rằng ồn thì mới được để ý.
Ở lớp
- Hỏi cô ở lớp con nói leo thế nào, và cô đang dùng cách nào để nhắc.
- Học cùng một cách ở hai nơi — cùng một dấu hiệu tay, cùng một câu nhắc — thì con nhớ nhanh hơn hẳn.
- Đừng dặn cô phạt con vì nói leo; xử bằng nhắc nhở và cho con cơ hội nói sau.
- Con nói leo nhiều ở lớp có khi vì con biết câu trả lời và muốn được ghi nhận — nói với cô để cô gọi con vào lúc phù hợp.
- Lớp đông thì mỗi trẻ ít được nói, nên ở nhà càng nên có lúc con được nói thoải mái.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Con gần như không chờ được một giây nào trong mọi tình huống, kéo dài dù đã tập nhiều tháng.
- Con không ngồi yên được ở bất cứ đâu, chạy nhảy liên tục, không theo được hoạt động nào từ đầu tới cuối.
- Con nói rất nhiều nhưng không đối đáp — nói một mình, không chờ phản hồi, lặp lại câu của người khác.
- Con không nhìn người đang nói, không phản ứng khi được gọi tên.
- Cô ở lớp phản ánh con khác hẳn các bạn về khả năng chờ và chú ý.
Khi đó nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá. Phần lớn ca là chuyện của tuổi và tự qua; số ít còn lại thì phát hiện sớm giúp được nhiều.
Điều đáng nhớ
Con chen lời không phải vì hỗn, mà vì ý nghĩ vừa đến mà con chưa giữ được trong đầu.
Thứ dạy được điều này không phải lời nhắc, mà là hai việc: một dấu hiệu để con báo mà không cần cắt lời, và người lớn giữ đúng lời hứa sẽ nghe con ngay sau đó. Đứa trẻ tin là mình sẽ được nghe thì sẽ chờ được.
Câu hỏi thường gặp
Con chen lời liên tục có phải là hỗn không?
Thường là không. Trẻ mầm non chưa có khả năng giữ một ý trong đầu để chờ tới lượt, nên ý nghĩ vừa đến là nói ra ngay vì không nói thì con quên mất. Ba tuổi chờ được vài giây, năm tuổi chờ lâu hơn nhưng vẫn cần nhắc; con cũng chen nhiều hơn khi mệt, đói hoặc bị bỏ quên lâu.
Cách nào dạy con chờ hiệu quả?
Dạy một dấu hiệu thay cho lời nói, ví dụ con đặt tay lên tay mẹ khi muốn nói và mẹ đặt tay lên tay con để báo là mẹ biết rồi. Quan trọng là trả lời nhanh sau đó, vì con chờ mà bị quên thì lần sau sẽ không chờ. Nên nói trước khi vào tình huống và đặt thời gian con hình dung được thay vì nói năm phút.
Làm sao dạy con nghe chứ không chỉ dạy con im?
Chơi các trò lần lượt như cờ đơn giản hay ném bóng qua lại vì chơi lần lượt là tập chờ mà không phải giảng gì. Trong bữa cơm cho mỗi người kể một chuyện và không ai chen, hỏi lại con vừa nghe gì một cách nhẹ nhàng, và cho con kể hết câu chuyện của mình mà người lớn không cắt ngang.
Người lớn hay làm ngược điều gì?
Cắt lời con giữa chừng rồi lại dạy con đừng cắt lời, vừa nghe con vừa bấm điện thoại nên con biết mình không được nghe và chen nhiều hơn, trả lời thay con khi người khác hỏi con, hứa lát nữa rồi quên, và chỉ chú ý tới con khi con làm ồn.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi con gần như không chờ được một giây nào trong mọi tình huống dù đã tập nhiều tháng, khi con không ngồi yên được ở bất cứ đâu và không theo được hoạt động nào từ đầu tới cuối, khi con nói rất nhiều nhưng không đối đáp, khi con không nhìn người đang nói hay không phản ứng lúc được gọi tên.
