Con nói dối và mang đồ của bạn về: hiểu đúng và xử đúng

Trong ba lô con có một chiếc ô tô không phải của nhà mình. Hỏi thì con bảo "bạn cho". Hoặc con làm đổ cốc nước rồi khăng khăng "không phải con". Người lớn hoảng: bốn tuổi mà đã biết nói dối và lấy đồ của người khác.

Bài này nói cho rõ: ở tuổi mầm non, hai việc này không mang nghĩa như ở người lớn — và cách xử quyết định chúng sẽ hết hay thành nếp.

Vì sao trẻ mầm non "nói dối"

• Con chưa phân biệt rõ tưởng tượng với thật. "Con thấy con khủng long ngoài sân" không phải là nói dối, đó là trí tưởng tượng đang phát triển — và đó là dấu hiệu tốt.
• Con nói điều mình mong muốn thay vì điều đã xảy ra: "con ăn hết rồi" khi con muốn được đi chơi.
• Con sợ bị mắng. Đây là lý do phổ biến nhất — và nó nói nhiều về cách người lớn phản ứng hơn là về tính cách của con.
• Con thử xem chuyện gì xảy ra nếu nói khác sự thật. Đây là một bước phát triển: con bắt đầu hiểu rằng người khác không biết những gì con biết.

Vì vậy đừng gắn nhãn "thằng này hay nói dối". Trẻ tin điều người lớn lặp lại, và cái nhãn đó ở lại rất lâu.

Xử thế nào khi con nói không đúng sự thật

1. Đừng gài bẫy. Đừng hỏi "con có làm đổ không" khi mình đã biết là con làm — câu hỏi đó đẩy con vào chỗ phải chối. Nói thẳng: "cốc đổ rồi, mình cùng lau nhé".
2. Tách việc làm sai khỏi việc nói dối. Xử việc trước, rất nhẹ; rồi mới nói về chuyện nói thật.
3. Khen khi con nói thật, kể cả khi điều con thú nhận là việc sai: "con nói thật là giỏi lắm, giờ mình sửa nhé".
4. Đừng phạt nặng việc làm sai — phạt càng nặng thì lần sau con càng giấu.
5. Với chuyện tưởng tượng thì cứ chơi cùng: "con khủng long to thế nào?" Không cần đính chính, không cần lo.

Câu quan trọng nhất cần nói với con nhiều lần: "con nói thật thì không bao giờ bị mắng vì đã nói thật".

Khi con mang đồ của bạn về

Ở tuổi ba, bốn, ranh giới "của tôi — của bạn" còn mờ. Con thích thì cầm, không phải con "ăn cắp". Cách xử:

1. Bình tĩnh, hỏi nhẹ: "cái này con lấy ở đâu?" Không quát, không truy.
2. Nói rõ quy tắc, ngắn gọn: "cái này của bạn. Muốn lấy đồ của ai thì phải hỏi."
3. Cùng con mang trả — cho con tự đưa lại cho cô hoặc cho bạn. Đây là phần con học được nhiều nhất.
4. Đừng bắt con xin lỗi trước lớp, đừng làm con xấu hổ trước mặt các bạn. Làm nhục một đứa trẻ bốn tuổi không dạy được gì, chỉ dạy con giấu kỹ hơn.
5. Nói với cô để ở lớp cùng để ý — nhẹ nhàng, không cần làm to chuyện.
6. Nếu lặp lại: xem con có đang thiếu gì không — thiếu đồ chơi, thiếu sự chú ý, hay đang bắt chước ai.

Điều tuyệt đối không nên làm

• Đừng gọi con là "kẻ trộm", "đứa nói dối". Đây là cái nhãn nặng nhất có thể dán lên một đứa trẻ mầm non.
• Đừng kể chuyện này trước mặt người khác — họ hàng, hàng xóm, nhóm phụ huynh.
• Đừng đánh. Đánh vì nói dối thì lần sau con nói dối giỏi hơn, chứ không phải nói thật hơn.
• Đừng doạ công an, doạ bắt đi: những câu đó làm con sợ sai chỗ và mất lòng tin vào người lớn.
• Đừng nhắc lại mãi: "cái hôm con lấy đồ của bạn ấy". Việc đã xử thì để nó qua.

Dạy khái niệm "của ai" ở nhà

• Cho con có đồ riêng của mình: một hộp đồ chơi, một cái cốc, chỗ để dép — con có "của mình" thì mới hiểu "của người khác".
• Người lớn cũng hỏi khi mượn đồ của con: "mẹ mượn cái bút của con nhé". Con học qua ví dụ nhanh hơn qua lời dạy.
• Tập câu "cho tớ mượn" bằng trò chơi đóng vai.
• Trả lại đồ mượn trước mặt con và nói ra: "mẹ trả bút cho bố đây".
• Đừng ghi tên lên đồ của con rồi lại lấy đồ của người khác cho tiện — trẻ nhìn thấy hết.

Khi nào thì đáng để ý thêm

Phần lớn trường hợp tự hết khi con lớn hơn và hiểu rõ ranh giới. Nhưng nên để ý nếu:

• Lặp lại nhiều lần dù đã nói và đã trả đồ.
• Con lấy rồi giấu kỹ, biết rõ là không được phép.
• Con nói dối về những chuyện lớn và nhất quán, không phải chuyện vặt.
• Kèm thay đổi khác: thu mình, sợ hãi, hay có hành vi lạ.
• Con nói dối vì sợ một người cụ thể — đây là điều cần tìm hiểu, nhẹ nhàng và không hỏi dồn.

Khi đó: nói chuyện với cô, và nếu cần thì đưa con đi khám để được đánh giá — không phải để dán nhãn, mà để biết con cần giúp ở đâu.

Điều người lớn hay quên

• Trẻ học nói thật từ việc thấy người lớn nói thật. Hứa đón sớm rồi không đón, nói "mai mua cho con" rồi quên — con ghi nhận hết.
• Đừng bắt con nói dối hộ: "bảo là bố không có nhà nhé". Nói một lần thì con hiểu rằng nói dối là được phép, tuỳ lúc.
• Đừng nói dối về những việc khó: đi tiêm, đi khám, mẹ đi làm xa. Nói thật bằng lời đơn giản thì con tin mình lâu dài.

Ở tuổi mầm non, nói dối và lấy đồ hầu như luôn là giai đoạn sẽ qua. Thứ quyết định nó qua nhanh hay thành nếp chính là con có thấy nói thật là an toàn hay không.