Chuyển tiếp giữa các hoạt động: chỗ quyết định lớp có êm không

Đếm thử một ngày ở lớp mầm non: đón trẻ chuyển sang thể dục sáng, thể dục sang hoạt động học, học sang chơi góc, chơi sang rửa tay, rửa tay sang ăn, ăn sang ngủ, ngủ dậy sang ăn phụ, ăn phụ sang chơi chiều, chơi chiều sang trả trẻ. Mười lượt chuyển tiếp, có lớp còn nhiều hơn.

Cộng lại, những quãng chuyển tiếp này chiếm một phần rất lớn thời gian trong ngày — và gần như toàn bộ chuyện lộn xộn trong lớp đều nổ ra ở đây, chứ không phải trong lúc học hay lúc chơi. Trẻ chen nhau ở cửa, la hét lúc xếp hàng, không chịu rời góc chơi, ngồi chờ cơm mười lăm phút rồi bắt đầu nghịch.

Giáo án thì bao giờ cũng viết kỹ phần hoạt động học. Phần chuyển tiếp thì hầu như không ai viết — trong khi đó mới là chỗ quyết định lớp có êm hay không.

Vì sao chuyển tiếp lại khó với trẻ nhỏ

• Trẻ đang làm dở thì không muốn dừng. Người lớn cũng vậy, chỉ khác là người lớn biết kiềm chế.
• Trẻ chưa có khái niệm thời gian rõ ràng — "còn năm phút nữa" gần như không có nghĩa gì với trẻ ba tuổi.
• Chờ đợi là việc khó nhất. Khả năng ngồi yên không việc gì làm của trẻ mầm non rất ngắn, và mọi khoảng trống đều được lấp bằng chạy nhảy.
• Chuyển tiếp thường là lúc cô bận nhất: vừa xếp đồ, vừa đếm trẻ, vừa gọi bé đi vệ sinh — nên đúng lúc trẻ cần dẫn dắt nhất thì cô lại ít có mặt nhất.

Nguyên tắc chung — ba việc luôn đúng

• Báo trước, đừng cắt ngang. Một tín hiệu quen thuộc vài phút trước khi dừng: một câu hát, một tiếng chuông, một câu nói cố định. Trẻ cần thời gian để kết thúc việc đang làm trong đầu.
• Đừng để ai phải chờ không việc gì làm. Mọi khoảng trống đều phải có thứ để làm — một bài hát, một trò chơi ngón tay, một câu đố.
• Chuyển theo nhóm nhỏ, đừng chuyển cả lớp cùng lúc. Hai mươi lăm đứa cùng đứng dậy đi ra cửa là công thức chắc chắn cho hỗn loạn.

Tín hiệu — chọn ít, dùng đều

• Chọn hai ba tín hiệu cho cả năm học rồi dùng nhất quán. Đổi liên tục thì trẻ phải học lại từ đầu mỗi lần.
• Tín hiệu bằng âm thanh nhẹ hơn bằng giọng: chuông gió, một đoạn nhạc quen, vỗ tay theo nhịp để trẻ vỗ đáp lại.
• Tín hiệu bằng hình: giơ một tấm thẻ, bật tắt đèn một lần. Hiệu quả với lớp ồn.
• Hạ giọng thay vì lên giọng. Cô nói nhỏ thì trẻ phải im để nghe; cô nói to thì cả lớp to theo.
• Không dùng tiếng quát làm tín hiệu. Nó hiệu quả đúng vài lần đầu rồi mất tác dụng, và để lại một lớp học căng thẳng.

Lấp khoảng chờ — thứ nên có sẵn trong đầu

Nên thuộc lòng vài món dùng được mọi lúc, không cần đồ, không cần chuẩn bị:

• Bài hát ngắn có động tác — hát đi hát lại cũng được, trẻ thích sự quen thuộc.
• Trò chơi ngón tay, đếm ngón, làm theo cô.
• Đoán tên bạn: "bạn nào hôm nay mặc áo màu đỏ".
• Câu đố đơn giản về con vật, đồ vật quen thuộc.
• Đi kiểu con vật khi di chuyển: đi như gấu, nhón chân như mèo — biến việc xếp hàng thành trò chơi.
• Gọi tên theo đặc điểm khi cho từng nhóm ra: "bạn nào đi giày trắng đứng lên trước". Vừa chia nhóm nhỏ, vừa thành trò chơi.

Từng mốc chuyển tiếp trong ngày

• Đón trẻ vào hoạt động chung: có sẵn việc cho trẻ đến sớm, đừng để trẻ đến trước ngồi không mười lăm phút.
• Kết thúc giờ chơi: báo trước, hát bài dọn đồ, cho phép giữ lại công trình dở nếu được.
• Trước giờ ăn: đây là chỗ hay tắc nhất vì rửa tay là việc làm từng người. Chia nhóm nhỏ luân phiên, nhóm chờ thì có việc; đừng để cả lớp ngồi nhìn bàn ăn đã dọn sẵn.
• Sau ăn vào giờ ngủ: hạ nhịp dần — giảm ánh sáng, nhỏ tiếng, không chơi vận động ngay trước đó. Chuyển đột ngột từ sôi động sang nằm im là không khả thi.
• Ngủ dậy: đừng đánh thức đồng loạt. Bé dậy trước có chỗ ngồi chơi nhẹ, không phải nằm chờ cả lớp.
• Trả trẻ: trẻ về rải rác nên lớp dễ loạn. Một hoạt động mở mà ai về lúc nào cũng rời được — vẽ, xem sách, xếp hình — hơn hẳn một hoạt động phải theo từ đầu.
• Di chuyển ra sân hoặc sang phòng khác: gọi theo nhóm nhỏ, có người đầu hàng và người cuối hàng, thống nhất trước điểm dừng.

Những lỗi hay gặp

• Dọn sẵn hết rồi mới gọi trẻ — thành ra cả lớp ngồi chờ. Nên để một phần việc cho chính trẻ làm.
• Chuyển cả lớp cùng lúc cho nhanh, rồi mất nhiều thời gian hơn để ổn định lại.
• Đếm trẻ trong lúc trẻ đang di chuyển: đếm khi cả nhóm đã đứng yên thì chính xác và nhanh hơn.
• Đổi tín hiệu liên tục vì thấy cái cũ không còn tác dụng — thường là do dùng không nhất quán chứ không phải do tín hiệu dở.
• Phạt đứa chậm nhất. Trẻ chậm thường là trẻ cần giúp, và phạt không làm trẻ nhanh hơn.
• Hai cô ra hiệu lệnh khác nhau cùng lúc — trẻ không biết nghe ai, và lớp loạn hẳn.

Phân công giữa hai cô

• Thống nhất trước ai dẫn, ai đỡ. Một người ra hiệu lệnh cho cả nhóm, người kia đi cùng những bé cần hỗ trợ.
• Đổi vai theo buổi để cả hai đều quen cả hai việc.
• Người đỡ luôn ở phía sau nhóm — chỗ dễ rớt lại nhất.
• Không ai rời lớp khi đang chuyển tiếp, kể cả để lấy đồ. Đây là lúc mất dấu một bé dễ nhất trong ngày.

Đưa chuyển tiếp vào giáo án

• Viết ra tín hiệu và hoạt động lấp chờ cho từng mốc, dù chỉ một dòng.
• Ước lượng thời gian thật cho mỗi lần chuyển. Kế hoạch bỏ qua phần này luôn vỡ vào giữa buổi.
• Ghi lại mốc nào hay tắc trong hai tuần, rồi sửa đúng mốc đó thay vì sửa cả ngày.
• Cô mới nhận lớp phải được bàn giao phần này — trẻ đã quen tín hiệu nào thì giữ tiếp, đừng bắt cả lớp học lại.

Điều đáng nhớ

Một lớp êm không phải nhờ trẻ ngoan hơn lớp khác. Phần lớn là nhờ những quãng chuyển tiếp được nghĩ trước: có tín hiệu, có việc để làm trong lúc chờ, và không ai bị bỏ lại đứng không.

Ba việc làm được ngay: chọn một tín hiệu và dùng nhất quán cả tuần, thuộc ba món lấp chờ không cần đồ, và chia nhóm nhỏ ở đúng mốc hay tắc nhất của lớp mình.