Con ngồi bệt xuống vũng nước sau mưa, hai tay bốc bùn, quần áo hỏng luôn một bộ. Bà đứng bên kêu bẩn, mẹ đứng bên tính chỗ giặt, còn con thì đang vui nhất trong ngày.
Chơi cát, chơi nước, chơi đất là một trong những hoạt động có giá trị nhất ở tuổi mầm non — và cũng là hoạt động bị cắt nhiều nhất chỉ vì một lý do: ngại bẩn.
Con học được gì
- Vận động tinh: xúc, đổ, rót, nặn, vun — đây chính là những cử động làm tay khoẻ để sau này cầm bút.
- Khái niệm đầu tiên về nhiều ít, đầy vơi, nặng nhẹ, chìm nổi — học bằng tay, không học bằng lời.
- Chơi không có luật, không có đúng sai nên trẻ ngại thử cũng dám làm.
- Tập trung lâu. Nhiều trẻ chơi cát nước được ba mươi phút liền — thời lượng mà đồ chơi khác hiếm khi giữ nổi.
- Xả năng lượng, và nhiều trẻ dịu hẳn sau một buổi nghịch nước.
- Chơi cùng nhau: cát nước là thứ mấy đứa trẻ tự nhiên chia nhau mà không cần người lớn xếp lượt.
Bày ra rất rẻ
- Một chậu nước và mấy cái cốc, chai, phễu, thìa — thế là đủ cho cả buổi chiều.
- Một khay cát hoặc một góc đất vườn, thêm cái xẻng nhỏ, cái xô.
- Đồ nhà bếp cũ dùng tốt hơn đồ chơi mua: rổ, muôi, vỏ hộp, ống hút.
- Đất nặn tự làm bằng bột mì và muối nếu không mua.
- Sau mưa thì vũng nước ngoài sân là sẵn có — chỉ cần cho con đôi ủng.
- Nhà chật thì bày trong nhà tắm, trải khăn dưới sàn, và cho con chơi ngay trước giờ tắm.
An toàn — mấy điều phải giữ
- Luôn có người lớn trong tầm tay khi có nước, kể cả chậu nước nông. Trẻ nhỏ chúi đầu vào là không tự ra được, và chuyện xảy ra không có tiếng động.
- Đổ hết nước ngay khi chơi xong.
- Cát và đất sạch: tránh chỗ có phân động vật, mảnh chai, kim tiêm, rác thải. Kiểm tra bằng mắt trước khi cho con ngồi xuống.
- Đậy khay cát khi không chơi để mèo và chuột không vào.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chơi, và không cho con ăn uống trong lúc tay còn bẩn.
- Vết xước thì rửa và băng; nếu dính đất bẩn hoặc sâu thì hỏi cơ sở y tế về việc tiêm phòng uốn ván.
- Tránh giờ nắng gắt, đội mũ, cho con uống nước.
- Trời lạnh vẫn chơi được, chỉ cần rút ngắn và thay đồ khô ngay sau đó.
Bẩn tới mức nào là được
- Quần áo giặt được, da rửa được. Bộ đồ cũ để riêng cho những buổi này thì không ai phải tiếc.
- Đừng lau tay con liên tục trong lúc con đang chơi — làm vậy là cắt ngang, và con hiểu là mình đang làm điều sai.
- Nói trước luật: chơi ở đây, không hất vào người khác, không cho vào miệng.
- Báo trước năm phút khi sắp hết giờ — trẻ ghét bị cắt ngang hơn là ghét dừng.
- Cho con phụ dọn: cất đồ vào rổ, đổ nước, treo khăn. Dọn cùng thì con quen, ra lệnh thì con chống.
Khi người lớn trong nhà không đồng ý
Ở nhà nhiều thế hệ, đây là chuyện hay va nhất: người thì sợ con cảm lạnh, người thì tiếc quần áo.
- Nói chuyện riêng, đừng tranh luận trước mặt con.
- Nhận phần đúng của người kia: lo con ốm là lo thật, và đúng là phải thay đồ khô ngay.
- Đề nghị một khuôn khổ cụ thể: chơi ở góc sân này, hai mươi phút, xong tắm luôn. Dễ nhận hơn là bàn chuyện quan điểm.
- Để ông bà thấy kết quả: con ăn ngon hơn, ngủ sâu hơn sau những buổi như vậy.
Ở lớp
- Hỏi lớp có góc cát nước không, mỗi tuần con được chơi mấy lần.
- Gửi một bộ đồ dự phòng và nói với cô là nhà không ngại con lấm bẩn.
- Đừng chê khi đón con thấy quần áo bẩn — cô sẽ ngại cho con tham gia những lần sau.
- Hỏi cô về cách vệ sinh khu cát nước: thay nước bao lâu một lần, cát có được đậy không.
Khi nào thì nên để ý
- Con vẫn cho cát đất vào miệng thường xuyên sau ba tuổi — nên nói với bác sĩ khi đi khám.
- Con né hẳn mọi thứ dính tay, hoảng khi bị bẩn, không chịu chạm vào cát, đất, đất nặn — nếu kéo dài và kèm khó chịu với nhiều loại cảm giác khác thì nên cho con được đánh giá.
- Ngứa hậu môn về đêm, chậm lên cân — hỏi cơ sở y tế về việc tẩy giun theo tuổi.
- Mẩn đỏ, ngứa nhiều sau mỗi lần chơi — có thể là phản ứng da, nên đi khám.
Điều đáng nhớ
Một chậu nước với mấy cái cốc nhựa giữ chân một đứa trẻ bốn tuổi lâu hơn phần lớn đồ chơi trong nhà — và dạy được nhiều hơn.
Cái giá phải trả chỉ là một bộ quần áo và mười phút dọn. Để một bộ đồ cũ riêng cho những buổi này là cách đơn giản nhất để người lớn thôi tiếc, và con được chơi thật.
Câu hỏi thường gặp
Chơi cát nước thì con học được gì?
Con luyện vận động tinh qua việc xúc, đổ, rót, nặn, vun, chính là những cử động làm tay khoẻ để sau này cầm bút. Con cũng có khái niệm đầu tiên về nhiều ít, đầy vơi, chìm nổi bằng tay chứ không bằng lời, tập trung được lâu hơn, và học chia nhau mà không cần người lớn xếp lượt.
Bày ra thì cần những gì?
Rất rẻ: một chậu nước với mấy cái cốc, chai, phễu, thìa là đủ cho cả buổi chiều. Đồ nhà bếp cũ dùng tốt hơn đồ chơi mua. Có thể tự làm đất nặn bằng bột mì và muối, tận dụng vũng nước sau mưa với đôi ủng, hoặc bày trong nhà tắm nếu nhà chật.
Cần giữ những gì về an toàn?
Luôn có người lớn trong tầm tay khi có nước kể cả chậu nông, và đổ hết nước ngay khi chơi xong. Kiểm cát đất bằng mắt tránh phân động vật và mảnh chai, đậy khay cát khi không chơi, rửa tay bằng xà phòng sau khi chơi, và hỏi cơ sở y tế về tiêm phòng uốn ván nếu vết xước dính đất bẩn hoặc sâu.
Ông bà không đồng ý cho con chơi bẩn thì sao?
Nói chuyện riêng chứ đừng tranh luận trước mặt con, nhận phần đúng của người kia vì lo con ốm là lo thật và đúng là phải thay đồ khô ngay. Nên đề nghị một khuôn khổ cụ thể như chơi ở góc sân này hai mươi phút rồi tắm luôn, dễ nhận hơn là bàn chuyện quan điểm.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi con vẫn cho cát đất vào miệng thường xuyên sau ba tuổi, khi con né hẳn mọi thứ dính tay và hoảng khi bị bẩn kéo dài kèm khó chịu với nhiều loại cảm giác khác, khi con ngứa hậu môn về đêm và chậm lên cân, hoặc khi con mẩn đỏ ngứa nhiều sau mỗi lần chơi.
