Vùng nguy cơ sạt lở: dấu hiệu phải rời đi ngay và chuẩn bị trước mùa mưa

Sạt lở đất khác lũ ở một điểm quan trọng: nó xảy ra rất nhanh và thường vào ban đêm, sau nhiều ngày mưa. Không có thời gian chuẩn bị như khi nước lên từ từ.

Bài này viết cho gia đình ở sườn đồi, chân núi, ven taluy đường, gần khu khai thác hoặc gần suối vùng núi — những nơi mà mùa mưa nào cũng phải để mắt.

Khi nào nguy cơ cao

• Sau nhiều ngày mưa liên tục, dù hôm nay mưa đã ngớt. Đất ngấm đủ nước rồi mới trượt — nên nhiều vụ xảy ra khi trời vừa tạnh.
• Sau một trận mưa rất to trong thời gian ngắn.
• Vùng vừa có cháy rừng, vừa phá rừng, vừa san gạt làm đường hoặc làm nhà.
• Sườn dốc đã từng sạt — chỗ đã trượt một lần thường trượt lại.

Dấu hiệu cần rời đi ngay

Đây là phần quan trọng nhất. Thấy bất kỳ dấu hiệu nào sau đây thì đưa cả nhà rời khỏi vị trí ngay, mang theo con, không nán lại thu dọn đồ đạc:

• Vết nứt mới trên tường nhà, trên nền, trên sân, hoặc vết nứt cũ rộng ra nhanh.
• Vết nứt hình vòng cung trên sườn đồi phía trên nhà.
• Cây cối, cột điện, hàng rào nghiêng dần theo một hướng.
• Nước suối đục ngầu đột ngột, hoặc ngược lại suối đang chảy bỗng cạn — có thể đất đá đã chặn dòng phía trên.
• Mạch nước mới rỉ ra từ sườn dốc ở chỗ trước không có.
• Tiếng răng rắc, tiếng ục ục, tiếng đá lăn từ phía trên.
• Cửa và cửa sổ bỗng khó đóng mở — dấu hiệu nền nhà đang dịch chuyển.

Đi trước rồi tính sau. Đồ đạc mất còn mua lại được. Gần như mọi vụ thương vong đều có chung một chi tiết: người ta quay lại lấy đồ, hoặc nán lại thêm một lúc.

Chuẩn bị trước mùa mưa

1. Biết nhà mình sẽ chạy đi đâu — một điểm cao, chắc chắn, đi bộ tới được trong vài phút. Nói cho cả nhà biết, kể cả trẻ lớn.
2. Đi thử đường chạy đó một lần cùng con, vào ban ngày.
3. Một túi sẵn sàng để chỗ dễ lấy: giấy tờ bọc ni lông, đèn pin, sữa và nước cho con, thuốc, một bộ quần áo khô, một món đồ quen của con.
4. Ban đêm mưa to thì người lớn thay phiên thức, nhất là nhà ở ngay chân dốc. Nhiều vụ xảy ra lúc cả nhà đang ngủ.
5. Lưu số của trưởng thôn, trưởng bản, xã — và nhớ rằng mất điện thì điện thoại cũng hết pin, nên phải biết đường chạy chứ đừng chỉ dựa vào điện thoại.
6. Nghe cảnh báo của xã và bản: khi có lệnh di dời thì đi, đừng chờ xem đã.

Dặn con theo cách trẻ hiểu được

• Nói đơn giản, không doạ: "trời mưa to mà bố mẹ bảo đi là mình đi ngay, không lấy đồ chơi".
• Tập một lần như trò chơi: nghe hiệu lệnh là nắm tay người lớn và đi theo.
• Dạy con biết tên bố mẹ, tên bản — nếu lạc thì người khác đưa về được.
• Không để trẻ chơi ở chân taluy, dưới sườn dốc, gần bờ suối trong những ngày mưa.
• Trẻ sợ sau một trận sạt: giật mình, khóc đêm, bám mẹ — là phản ứng bình thường, cần gần gũi và thời gian.

Đường tới trường mùa mưa

• Hỏi trường cách báo nghỉ khi đường sạt hoặc mưa lớn, và ai gọi cho ai khi mất sóng.
• Biết trước đoạn nào hay sạt trên đường đi học; mưa to thì đi đường khác hoặc nghỉ một hôm.
• Không đi qua đoạn vừa sạt dù nhìn có vẻ đã yên — đất còn tiếp tục trượt trong nhiều giờ sau đó.
• Không lội qua suối đang chảy xiết, dù nước mới tới đầu gối người lớn.
• Gom vài nhà cùng bản đưa đón, người lớn đi cùng trẻ trong mùa này.
• Nghỉ học một hôm còn hơn đi qua đoạn nguy hiểm. Nhưng báo cô để cô biết con nghỉ vì đường, không phải nghỉ hẳn.

Sau khi sạt lở xảy ra gần nhà

• Không quay về nhà khi chưa có người kiểm tra — nền đất có thể vẫn đang dịch chuyển.
• Nước sinh hoạt bị đục hoặc lẫn bùn: dùng nước đóng chai hoặc đun sôi cho con.
• Trẻ có vết thương do đất đá, cành cây: rửa sạch, tới trạm y tế — vết thương lẫn bùn dễ nhiễm trùng.
• Đưa con đi học lại sớm khi trường mở lại: nếp quen là thứ giúp trẻ ổn định nhanh nhất sau một trận hoảng loạn.
• Kể với cô những gì con đã trải qua, để cô hiểu khi con khác ngày thường.
• Hỏi xã về hỗ trợ nếu nhà thiệt hại, và hỏi trường về giãn học phí nếu cần.

Khi được vận động di dời khỏi vùng nguy hiểm

Nhiều địa phương có chương trình di dời dân khỏi khu vực nguy cơ cao. Quyết định này khó vì gắn với đất đai, mồ mả, sinh kế — nhưng khi cân nhắc, có một vế thường bị để sau cùng: con nhỏ trong nhà.

• Hỏi rõ nơi tới: có trường mầm non không, cách bao xa, đã hoạt động chưa.
• Hỏi về hỗ trợ và về việc chuyển trường cho con.
• Đi xem nơi mới trước nếu được.
• Xem thêm phần chuẩn bị cho con khi chuyển tới khu tái định cư — phần lớn việc giống nhau.

Sạt lở là thứ không đoán trước được chính xác, nhưng biết dấu hiệu và biết chạy đi đâu là hai thứ chuẩn bị được trong một buổi, và chúng cứu được cả nhà.