Tự làm đồ dùng dạy học từ vật liệu tái chế: an toàn và giới hạn

Cuối tuần, cô ngồi cắt bìa các-tông làm bộ đồ chơi phân loại. Vỏ hộp sữa thành ống đếm, nắp chai thành hạt xâu, chai nhựa thành bình tưới. Không tốn đồng nào, mà trẻ chơi say hơn cả bộ đồ chơi mua về.

Đây là thế mạnh thật của nghề: giáo viên mầm non Việt Nam làm đồ dùng dạy học rất khéo, và vật liệu mở thường kích thích trẻ hơn đồ chơi định sẵn vì một cái nắp chai có thể là đồng xu, là bánh xe, là thức ăn cho búp bê.

Nhưng có một mặt ít được nói: đồ tự làm không qua kiểm định nào cả. Người quyết định nó an toàn hay không chính là cô làm ra nó. Vì vậy cần một bộ luật riêng, và cần biết rõ thứ gì không nên đưa vào lớp dù có khéo tới đâu.

Ba câu hỏi trước khi đưa bất cứ món tự làm nào vào lớp

• Trẻ cho vào miệng thì sao? Trẻ nhà trẻ và mẫu giáo bé đưa mọi thứ lên miệng, đó là cách tìm hiểu bình thường.
• Nó vỡ ra thì thành cái gì? Vỡ thành mảnh sắc, thành mảnh nhỏ nuốt được, hay chỉ rách ra.
• Nó từng đựng gì? Đây là câu hay bị bỏ qua nhất khi dùng lại vỏ hộp và chai lọ.

Vật liệu nên tránh hẳn

• Vỏ hộp từng đựng hoá chất: chai nước rửa chén, chai thuốc tẩy, can hoá chất, chai thuốc trừ sâu. Rửa kỹ tới đâu cũng không dùng — và nguy hiểm hơn cả chất còn sót là việc dạy trẻ rằng những chai đó là đồ chơi.
• Vỏ thuốc, vỉ thuốc, lọ thuốc. Cùng lý do trên, và nặng hơn.
• Vật liệu có mảnh nhỏ với lớp nhà trẻ: hạt, cúc áo, nắp chai nhỏ, hạt xốp. Phép thử đơn giản: món nào lọt qua một ống giấy vệ sinh là món nuốt được.
• Pin, nhất là pin cúc áo — nuốt phải là cấp cứu. Không bao giờ dùng đồ có pin cúc làm giáo cụ tự chế.
• Nam châm nhỏ: nuốt hai viên là tai nạn nghiêm trọng. Nam châm dùng được nhưng phải là loại lớn, gắn chắc, không bung ra.
• Dây dài: dây thừng, dây ruy băng dài quá gang tay trẻ, dây có thể quấn cổ.
• Túi ni lông mỏng để trẻ tự chơi.
• Thuỷ tinh, gương, đồ sứ trong tầm tay trẻ nhỏ.
• Hạt giống, hạt đậu khô làm đồ xúc đổ với lớp bé — hạt nhỏ dễ nhét vào mũi và tai, và đó là ca thường gặp hơn người ta tưởng.
• Vỏ hộp xốp, bóng bay chưa thổi, vỏ trứng sống.

Vật liệu dùng tốt

• Bìa các-tông và hộp giấy sạch — vạn năng, an toàn, hỏng thì bỏ không tiếc.
• Vải vụn, khăn cũ, quần áo cũ đã giặt sạch.
• Ống giấy, lõi cuộn giấy cho lăn bi, thả bóng.
• Vỏ chai nhựa to đã rửa sạch, cắt gọn mép và dán bọc lại cạnh cắt.
• Nắp chai lớn với lớp mẫu giáo — đủ to để không nuốt được.
• Gỗ vụn đã mài nhẵn, không dằm, không sơn lạ.
• Vật liệu tự nhiên: lá, sỏi lớn, vỏ sò đã rửa — kiểm kỹ kích thước và cạnh sắc.
• Đá, cát, nước, đất nặn tự làm cho hoạt động cảm giác.

Làm cho chắc — khác biệt giữa món dùng được một tuần và một năm

• Băng dính không phải cách gắn lâu dài, nhưng gắn xong phải kiểm lại sau mỗi buổi. Món bung ra giữa giờ chơi là lúc dễ xảy ra chuyện nhất.
• Bọc kín mọi cạnh cắt của nhựa và các-tông.
• Không để đầu đinh ghim, ghim bấm, kim băng lộ ra ở bất cứ đâu.
• Keo nến chỉ dán khi trẻ không có mặt, và để nguội hẳn trước khi đưa vào lớp.
• Sơn và màu phải là loại an toàn cho trẻ em, có ghi rõ trên bao bì; sơn dầu, sơn công nghiệp thì không.
• Bọc màng hoặc ép plastic những món hay bị ẩm để lau được.
• Làm dư vài cái. Món được yêu thích sẽ hỏng nhanh, và một bộ thiếu mảnh chỉ tạo ra tranh giành.

Vệ sinh — điểm yếu lớn nhất của đồ tự làm

• Món nào không lau rửa được thì không nên dùng lâu dài, nhất là ở lớp nhỏ.
• Đồ giấy và các-tông có hạn sử dụng ngắn — ẩm, bẩn, mốc thì bỏ, đừng tiếc công.
• Đưa đồ tự làm vào lịch vệ sinh của lớp, không để nó nằm ngoài mọi quy trình chỉ vì nó là đồ tự chế.
• Sau đợt dịch bệnh thì bỏ hẳn đồ giấy và làm lại — rẻ hơn nhiều so với một đợt lây lan mới.

Kiểm tra định kỳ — mỗi tháng một vòng

• Sờ tay quanh mọi món tìm cạnh sắc, dằm, chỗ bung keo.
• Lắc mạnh xem có mảnh nào rơi ra không.
• Đếm đủ bộ — thiếu mảnh thì bỏ cả bộ hoặc bổ sung.
• Bỏ thẳng món đã cũ. Giữ lại vì tiếc công làm là lý do phổ biến nhất khiến đồ hỏng nằm lại trong lớp.
• Món tự làm cũng ghi vào sổ đồ dùng của lớp, để người nhận lớp sau biết cái gì có từ bao giờ.

Khi huy động phụ huynh góp vật liệu

• Nói rõ nhận gì và không nhận gì, kèm lý do ngắn. Không nói thì sẽ có chai hoá chất và vỏ thuốc được gửi tới với ý tốt.
• Yêu cầu rửa sạch và khô trước khi mang tới.
• Vẫn kiểm lại từng món khi nhận, không đưa thẳng vào lớp.
• Đừng biến việc góp vật liệu thành áp lực — có gia đình không sẵn thứ gì để góp, và điều đó hoàn toàn bình thường.
• Cảm ơn công khai, và cho phụ huynh thấy món đồ đã thành cái gì. Đó là thứ họ thích nhất.

Giới hạn của đồ tự làm

• Đồ tự làm không thay được thiết bị phải đạt chuẩn: cầu trượt, xích đu, giường ngủ, bàn ghế. Những thứ chịu lực và liên quan tới ngã thì phải mua đúng loại.
• Đừng để việc tự làm thành gánh nặng ngoài giờ. Cô thức khuya cắt dán cả tuần là mô hình không bền, và mệt mỏi mới là thứ ảnh hưởng tới trẻ nhiều nhất.
• Đẹp để chụp ảnh không bằng bền để trẻ chơi. Món dùng được ba tháng hơn hẳn món đẹp chụp một lần rồi cất.
• Trẻ tham gia làm cùng thì càng tốt — quá trình làm có giá trị không kém sản phẩm.

Điều đáng nhớ

Đồ tự làm là thế mạnh thật của lớp học mầm non Việt Nam. Nó chỉ cần đi kèm một thói quen: trước khi đưa vào lớp, hỏi ba câu — cho vào miệng thì sao, vỡ ra thành gì, trước đó từng đựng gì.

Ba việc làm được ngay: dùng ống giấy vệ sinh làm thước đo mảnh nuốt được, bỏ hẳn mọi vỏ hộp từng đựng hoá chất và thuốc, và đưa đồ tự làm vào vòng kiểm tra hằng tháng của lớp.