Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, Cà Mau và một số huyện của Vĩnh Long, Hậu Giang là nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống. Ở đó, ngôi chùa không chỉ là nơi thờ tự — nó là trung tâm văn hoá của phum sóc, và với nhiều gia đình, việc học của con gắn với nhịp của chùa.
Bài này viết cho gia đình Khmer Nam Bộ đang có con tuổi mầm non, và cho cả những gia đình khác sống trong cùng địa bàn.
Ngôn ngữ: giữ tiếng Khmer, học tiếng Việt
Nhiều trẻ nói tiếng Khmer ở nhà và chỉ gặp tiếng Việt khi tới lớp. Đây là điều cần nói rõ:
- Đừng bỏ tiếng Khmer để con "học tiếng Việt cho nhanh". Trẻ vững tiếng mẹ đẻ thì học tiếng thứ hai nhanh hơn, không phải chậm hơn. Cứ nói tiếng Khmer ở nhà.
- Cho con đi học từ sớm và đi đều — đây là cách tốt nhất để con quen tiếng Việt trước khi vào lớp một.
- Vài tháng đầu con ít nói ở lớp là bình thường: trẻ đang nghe và tích trữ vốn từ. Đừng gọi con là chậm.
- Nói với cô ở nhà con dùng tiếng gì, và những từ con hay dùng — cô hiểu thì đỡ được rất nhiều cho con trong tháng đầu.
- Trẻ biết hai thứ tiếng là một lợi thế thật, không phải một gánh nặng — miễn là được nâng đỡ đúng cách ở cả hai phía.
Nhiều trường ở vùng này có giáo viên biết tiếng Khmer. Hỏi trước khi chọn lớp — với trẻ ba, bốn tuổi, có người hiểu tiếng mình là khác biệt rất lớn.
Lịch lễ của phum sóc và việc đi học
Đồng bào Khmer có những dịp lễ lớn kéo dài nhiều ngày, và cả gia đình đều tham gia:
- Chol Chnam Thmay — tết cổ truyền, thường vào giữa tháng Tư dương lịch.
- Sene Dolta — lễ cúng ông bà, thường vào khoảng tháng Chín, tháng Mười.
- Ok Om Bok — lễ cúng trăng, đua ghe ngo, khoảng tháng Mười một.
Những dịp này là phần văn hoá đáng giữ, và trẻ tham gia là điều tốt. Việc cần làm chỉ là sắp xếp:
- Báo cô trước những ngày con sẽ nghỉ, và nói khi nào đi lại.
- Đừng để một dịp lễ kéo thành nghỉ cả tuần rồi thành nghỉ nửa tháng.
- Giữ giờ ngủ của con kể cả trong ngày lễ — người lớn thức khuya thì cho con ngủ trước.
- Chỗ đông người: nắm tay con, dặn con biết tên bố mẹ và tên phum sóc của mình.
Mùa lễ hội và an toàn cho trẻ nhỏ
- Đua ghe ngo và các hoạt động trên sông: tuyệt đối không để trẻ mầm non đứng sát mép bờ, mép ghe. Người lớn đang xem thì không ai trông trẻ.
- Áo phao nếu cho con lên ghe, xuồng.
- Đám đông: trẻ lạc trong hội là chuyện hay xảy ra — ghi số điện thoại vào túi áo con, hoặc viết lên mảnh giấy bỏ túi.
- Đồ ăn hàng quán mùa lễ: chọn hàng nấu nóng, ăn ngay; trời nóng ẩm thì thức ăn ôi rất nhanh.
- Pháo, đèn, lửa trong các nghi lễ: giữ con ở khoảng cách an toàn.
Chọn chỗ gửi con ở phum sóc
- Hỏi điểm trường lẻ tại phum sóc — gần nhà, cô quen mặt, trẻ đi được cả mùa mưa.
- Hỏi có cô biết tiếng Khmer không.
- Hỏi về bữa ăn tại lớp và mức đóng góp.
- Hỏi ở xã về các khoản hỗ trợ dành cho trẻ dân tộc thiểu số và hộ thuộc diện chính sách. Nhiều khoản làm qua chính quyền chứ không qua trường — hỏi hai lần vẫn hơn bỏ lỡ.
- Giấy tờ: giấy khai sinh và thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ dưới sáu tuổi — làm sớm, đó là thứ mở ra mọi chính sách khác.
Khi bố mẹ đi làm ăn xa
Nhiều gia đình ở vùng này có người đi làm ở Bình Dương, TP.HCM hoặc đi làm theo mùa. Con ở lại với ông bà.
- Báo trường ai là người trông và đón con, ghi rõ tên, số điện thoại, quan hệ.
- Để lại giấy tờ của con cho người trông giữ: bản sao giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng.
- Gọi về đều đặn, dù ngắn — trẻ nhỏ cần nghe tiếng người thân.
- Đừng để con nghỉ học trong thời gian bố mẹ đi xa; đó là lúc con cần nếp quen nhất.
- Ông bà lớn tuổi trông cháu: nhờ thêm một người trẻ trong họ làm người dự phòng khi ông bà ốm.
Điều nên giữ, điều nên bổ sung
Nên giữ:
- Tiếng Khmer trong nhà, hát ru và chuyện kể của bà.
- Cho con tham gia lễ hội, biết về phum sóc mình.
- Quan hệ cộng đồng chặt — trẻ có nhiều người lớn để mắt.
Nên bổ sung:
- Đi học mầm non đều để con quen tiếng Việt và quen nếp lớp.
- Khám sức khoẻ và tiêm chủng đúng lịch.
- Hỏi và nhận đủ các khoản hỗ trợ con được hưởng.
Hai vế đó không mâu thuẫn nhau. Đứa trẻ giữ được tiếng mẹ đẻ và vào lớp một vững tiếng Việt là đứa trẻ có nhiều hơn, chứ không phải đổi cái này lấy cái kia.
