Việt Nam có hàng trăm xã biên giới, từ Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn dọc phía Bắc, qua Nghệ An, Quảng Trị ở dải giữa, tới Tây Ninh, An Giang, Đồng Tháp ở phía Nam. Ở đó, việc gửi trẻ mang những đặc điểm không nơi nào khác có.
Bài này viết cho gia đình sống ở xã biên giới, thị trấn cửa khẩu và vùng giáp biên: chỗ gửi, giấy tờ, ngôn ngữ, và những thứ cần cẩn trọng.
Bốn hoàn cảnh thường gặp
- Dân cư thưa, đường xa. Bản cách trường chính nhiều cây số, mùa mưa đường trơn hoặc sạt.
- Nhiều dân tộc cùng sinh sống, trẻ nói tiếng mẹ đẻ ở nhà và học tiếng Việt ở lớp.
- Nhà làm ăn qua cửa khẩu: bốc vác, buôn bán, lái xe đường dài — giờ giấc thất thường, có khi đi vài ngày.
- Gia đình có yếu tố hai bên biên giới: bố hoặc mẹ là người nước láng giềng, hoặc hôn nhân qua biên giới.
Ba hoàn cảnh đầu giống nhiều vùng khó khác. Hoàn cảnh thứ tư thì riêng, và nó chạm tới giấy tờ của đứa trẻ — phần quan trọng nhất của bài này.
Giấy khai sinh: làm sớm, đừng để lâu
Giấy khai sinh là tấm giấy mở ra mọi thứ khác: nhập học, bảo hiểm y tế, tiêm chủng, các khoản hỗ trợ theo diện. Trẻ không có giấy khai sinh thì mọi cánh cửa đều khó mở.
- Đăng ký khai sinh tại UBND cấp xã nơi cư trú, càng sớm càng đỡ phức tạp.
- Sinh tại nhà hoặc tại cơ sở y tế nhỏ: xin giấy chứng sinh hoặc giấy xác nhận việc sinh — hỏi trạm y tế xã hướng dẫn.
- Bố hoặc mẹ là người nước ngoài, hoặc chưa đăng ký kết hôn: thủ tục có thêm bước, nhưng vẫn làm được. Đây là việc cán bộ tư pháp xã làm thường xuyên — cứ tới hỏi, mang theo giấy tờ có gì mang nấy.
- Chưa làm được ngay thì vẫn cho con đi học. Nói rõ hoàn cảnh với cô và với xã; nhiều nơi nhận trẻ trước rồi hỗ trợ gia đình hoàn thiện hồ sơ sau.
- Đừng nghe lời mách bảo vòng vo hay nhờ dịch vụ không rõ ràng. Hỏi thẳng cán bộ tư pháp xã là cách nhanh nhất, đúng nhất và không mất tiền.
Cùng lúc, nhớ làm thẻ bảo hiểm y tế cho con — trẻ dưới sáu tuổi được cấp, và nó cần thiết mỗi lần ốm.
Chỗ gửi ở xã biên giới
- Hỏi điểm trường lẻ trước. Ở xã biên giới, điểm lẻ tại bản là phương án thực tế nhất: gần, cô ở ngay đó, và trẻ đi được cả mùa mưa.
- Hỏi về bữa ăn tại lớp: có tổ chức không, gia đình đóng bao nhiêu, có khoản hỗ trợ nào theo diện không.
- Hỏi ở xã về các khoản hỗ trợ dành cho trẻ ở xã biên giới, xã đặc biệt khó khăn, trẻ dân tộc thiểu số. Nhiều khoản làm qua chính quyền chứ không qua trường — hỏi hai lần vẫn hơn bỏ lỡ một khoản con đáng được nhận.
- Đường đi mùa mưa: đi bằng gì, ai đưa, có đoạn nào nguy hiểm. Gom vài nhà cùng bản đưa đón chung là cách phổ biến nhất.
Khi con nói tiếng mẹ đẻ ở nhà
Rất nhiều trẻ vùng biên nói tiếng Mông, Tày, Nùng, Dao, Khmer, Chăm ở nhà và chỉ gặp tiếng Việt khi tới lớp. Vài điều đáng nhớ:
- Đừng bỏ tiếng mẹ đẻ. Trẻ giỏi tiếng mẹ đẻ thì học tiếng Việt nhanh hơn, không phải chậm hơn. Cứ nói tiếng của nhà mình ở nhà.
- Cho con đi học từ sớm và đi đều — đây là cách tốt nhất để con quen tiếng Việt trước khi vào lớp một.
- Vài tháng đầu con ít nói ở lớp là bình thường: trẻ đang nghe và tích trữ. Đừng gọi con là "chậm".
- Nói với cô ở nhà con dùng tiếng gì, để cô biết cách nâng đỡ.
An toàn riêng của vùng biên
- Đường có xe tải, xe container ra vào cửa khẩu: không cho trẻ chơi ven quốc lộ, ven bãi xe. Đây là rủi ro lớn nhất ở thị trấn cửa khẩu.
- Suối, khe, hồ thuỷ điện: nước lên nhanh sau mưa nguồn dù trời nơi mình đang tạnh. Không để trẻ chơi gần suối.
- Đường trơn, dốc, sạt lở mùa mưa: nghỉ học một hôm còn hơn đi qua đoạn nguy hiểm.
- Vật liệu nổ còn sót, bãi mìn cũ ở một số vùng: dạy trẻ tuyệt đối không nhặt vật lạ, và báo ngay cho người lớn.
- Hàng hoá, hoá chất không rõ nguồn trong nhà làm thương mại: cất riêng, khoá lại, không để trong tầm trẻ.
- Người lạ qua lại: dạy con không đi theo ai, không nhận quà từ người lạ, biết tên bố mẹ và tên bản của mình.
Việc cuối cùng nghe đơn giản nhưng quan trọng hơn mọi thứ khác: trẻ biết mình tên gì, con ai, ở bản nào thì lạc đường vẫn về được nhà.
Khi gia đình đi làm ăn xa hoặc qua biên giới
- Nói rõ với trường ai là người trông và người đón con trong thời gian bố mẹ vắng — ghi tên, số điện thoại, quan hệ.
- Để lại giấy tờ của con ở nơi người trông giữ được: bản sao giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, sổ tiêm chủng.
- Gọi về đều đặn, dù ngắn. Trẻ nhỏ cần nghe tiếng người thân hơn là nghe lời hứa.
- Đừng để con nghỉ học trong thời gian bố mẹ đi xa — đó là lúc con cần nếp quen nhất.
- Báo cô biết nhà đang vắng ai, để cô để ý khi con có thay đổi.
Điều tốt của vùng biên
- Cộng đồng gắn bó, cả bản trông nhau, trẻ được nhiều người để mắt.
- Trẻ lớn lên biết hai thứ tiếng — một lợi thế thật, chỉ cần được nâng đỡ đúng cách.
- Thầy cô ở vùng biên thường gắn bó lâu và hiểu hoàn cảnh từng nhà.
- Nhiều chính sách hỗ trợ dành riêng cho vùng này — nhưng chỉ tới tay những gia đình chịu đi hỏi.
Tóm lại có hai việc không được bỏ: làm giấy khai sinh cho con và giữ con đi học đều. Hai việc đó làm xong thì mọi chính sách, mọi hỗ trợ đều có đường tới được.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa có giấy khai sinh thì đi học được không?
Vẫn nên cho con đi học và nói rõ hoàn cảnh với cô và với xã; nhiều nơi nhận trẻ trước rồi hỗ trợ gia đình hoàn thiện hồ sơ sau. Song song đó phải đi làm giấy khai sinh sớm vì đó là tấm giấy mở ra nhập học, bảo hiểm y tế, tiêm chủng và các khoản hỗ trợ.
Bố hoặc mẹ là người nước ngoài thì làm khai sinh cho con thế nào?
Thủ tục có thêm bước nhưng vẫn làm được. Đây là việc cán bộ tư pháp xã làm thường xuyên, nên cứ tới UBND xã hỏi trực tiếp, mang theo giấy tờ có gì mang nấy. Không nên nhờ dịch vụ không rõ ràng hay nghe lời mách bảo vòng vo.
Con nói tiếng mẹ đẻ ở nhà thì có nên chuyển sang nói tiếng Việt không?
Không nên bỏ tiếng mẹ đẻ. Trẻ giỏi tiếng mẹ đẻ thì học tiếng Việt nhanh hơn chứ không chậm hơn. Cứ nói tiếng của nhà mình ở nhà, cho con đi học sớm và đi đều, và nói với cô biết ở nhà con dùng tiếng gì.
Vùng biên có rủi ro riêng nào cho trẻ nhỏ?
Đường có xe tải xe container ra vào cửa khẩu nên không cho trẻ chơi ven quốc lộ và bãi xe, suối khe có thể lên nhanh sau mưa nguồn dù nơi mình đang tạnh, đường trơn dốc mùa mưa, vật lạ còn sót ở một số vùng, và hàng hoá hoá chất không rõ nguồn trong nhà làm thương mại.
Bố mẹ đi làm ăn xa thì cần dặn lại những gì?
Nói rõ với trường ai là người trông và đón con kèm tên, số điện thoại và quan hệ; để lại bản sao giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế và sổ tiêm chủng cho người trông; gọi về đều đặn dù ngắn; và đừng để con nghỉ học trong thời gian đó vì đó là lúc con cần nếp quen nhất.
