Nhà ở Bình Dương, bố người Hàn, mẹ người Việt, ở nhà nói lẫn ba thứ tiếng. Nhà ở Hà Nội, bố mẹ làm cho công ty nước ngoài, muốn con quen tiếng Anh từ nhỏ. Nhà ở Lào Cai, ông bà nói tiếng Mông, bố mẹ nói tiếng Việt, con đi lớp học tiếng Việt.
Ba hoàn cảnh rất khác nhau nhưng cùng một câu hỏi: con nghe nhiều thứ tiếng cùng lúc thì có bị rối không, có chậm nói không.
Điều nên biết trước tiên
- Trẻ hoàn toàn có khả năng học hai, ba thứ tiếng cùng lúc. Đây là chuyện bình thường ở rất nhiều nơi trên thế giới, không phải điều đặc biệt.
- Học hai thứ tiếng không gây chậm nói. Nếu con chậm nói thì nguyên nhân nằm ở chỗ khác, và bỏ bớt một thứ tiếng không chữa được — đây là lời khuyên sai hay gặp nhất.
- Con trộn lẫn hai thứ tiếng trong một câu là bình thường, không phải dấu hiệu rối. Người lớn song ngữ cũng làm vậy.
- Vốn từ mỗi tiếng có thể ít hơn so với trẻ chỉ nói một tiếng, nhưng cộng cả hai lại thì tương đương.
- Con thường mạnh một tiếng và yếu tiếng kia, và cán cân đổi theo môi trường — đi lớp nhiều thì tiếng ở lớp mạnh lên.
Cách làm hiệu quả nhất
- Mỗi người lớn dùng một thứ tiếng ổn định. Bố nói tiếng của bố, mẹ nói tiếng của mẹ, ông bà nói tiếng của ông bà. Con phân biệt được rất nhanh khi mỗi người gắn với một tiếng.
- Nói thứ tiếng mình giỏi nhất với con. Đây là điểm quan trọng mà nhiều nhà làm ngược: bố mẹ tiếng Anh không tốt nhưng ép nói tiếng Anh với con, kết quả là con nghe một thứ tiếng nghèo nàn và ít được trò chuyện thật.
- Số lượng lời nói mới là thứ quyết định, không phải số thứ tiếng. Trẻ cần được nghe nhiều, nói nhiều, đối đáp nhiều — bằng bất cứ tiếng nào.
- Đọc sách, kể chuyện, hát bằng cả hai tiếng.
- Đừng sửa lỗi liên tục. Nói lại bản đúng một lần rồi tiếp tục câu chuyện.
- Đừng bắt con biểu diễn trước khách: "nói tiếng Anh cho bác nghe đi". Nhiều trẻ thôi nói hẳn vì việc này.
Giữ tiếng của gia đình
Với nhà dân tộc thiểu số và nhà có ông bà nói tiếng khác, thường có một nỗi lo ngược: sợ con nói tiếng nhà mình thì vào lớp học tiếng Việt không kịp bạn.
- Đừng bỏ tiếng của nhà mình. Đó là cách con nói chuyện được với ông bà, và là một phần con là ai.
- Tiếng mẹ đẻ vững thì học tiếng thứ hai dễ hơn, không phải ngược lại.
- Cho con tiếp xúc tiếng Việt sớm và đều: đi lớp, chơi với bạn, xem chương trình tiếng Việt, người trong nhà nói tiếng Việt với con một phần thời gian.
- Nói với cô rằng ở nhà con nói tiếng gì — cô biết thì hiểu vì sao con im những tuần đầu, và biết cách giúp.
- Đừng để con thấy tiếng của nhà mình là thứ đáng xấu hổ. Điều này ảnh hưởng tới con lâu hơn bất kỳ vấn đề ngôn ngữ nào.
Cho con học tiếng Anh sớm thì thế nào
- Ở tuổi mầm non, quan trọng nhất là con thích và thấy vui, không phải con nhớ được bao nhiêu từ.
- Đừng để con học qua màn hình là chính. Trẻ tuổi này học ngôn ngữ từ người thật đối đáp qua lại, không phải từ video một chiều.
- Đừng bỏ tiếng Việt để nhường chỗ. Tiếng Việt là tiếng con sẽ học đọc học viết, và là tiếng của cả gia đình.
- Trẻ mầm non không cần bài kiểm tra, không cần xếp trình độ. Nơi nào chấm điểm, xếp hạng trẻ ba bốn tuổi thì nên cân nhắc lại.
- Học rồi không dùng thì quên nhanh — nếu chọn học thì nên đều đặn và dài hơi, đừng học dồn vài tháng.
- Xin học thử trước khi đóng cả khoá, xem con có thích không, lớp mấy cháu, cô dạy thế nào.
Khi nào thì nên đi khám
Những dấu hiệu dưới đây không liên quan tới việc nhà nói mấy thứ tiếng — trẻ một tiếng hay hai tiếng đều nên đi khám khi có:
- Hơn 12 tháng chưa bập bẹ, chưa chỉ tay, không đáp lại khi gọi tên.
- Hai tuổi chưa nói được từ đơn nào ở bất kỳ tiếng nào.
- Ba tuổi chưa ghép được hai từ ở bất kỳ tiếng nào.
- Con mất đi những từ đã từng nói được.
- Con không giao tiếp bằng mắt, không quan tâm tới người xung quanh.
- Nghi con nghe kém — kiểm tra thính lực là việc nên làm sớm nhất, vì đây là nguyên nhân hay bị bỏ qua.
Khi đi khám, nói rõ ở nhà dùng những tiếng nào và con hiểu được bao nhiêu ở mỗi tiếng. Đánh giá phải tính cả hai tiếng cộng lại, chỉ đo một tiếng thì ra kết quả sai.
Điều đáng nhớ
Con lớn lên giữa hai thứ tiếng là một lợi thế, không phải một vấn đề cần xử lý. Thứ duy nhất cần giữ là lượng trò chuyện thật với người thật — bằng tiếng nào cũng được, miễn là nhiều và đều.
Và nếu có điều gì đáng lo về lời nói của con, đừng bỏ bớt một thứ tiếng rồi chờ. Đưa con đi khám để được đánh giá — nhanh hơn, và không phải đánh đổi thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Nghe hai thứ tiếng cùng lúc con có bị rối không?
Không. Trẻ hoàn toàn có khả năng học hai hay ba thứ tiếng cùng lúc và đây là chuyện bình thường ở rất nhiều nơi. Con trộn lẫn hai tiếng trong một câu cũng bình thường chứ không phải dấu hiệu rối; vốn từ mỗi tiếng có thể ít hơn nhưng cộng cả hai lại thì tương đương trẻ chỉ nói một tiếng.
Cách làm nào hiệu quả nhất?
Mỗi người lớn dùng một thứ tiếng ổn định để con phân biệt nhanh, và quan trọng là mỗi người nói thứ tiếng mình giỏi nhất với con. Nhiều nhà làm ngược: bố mẹ tiếng Anh không tốt nhưng ép nói tiếng Anh, kết quả là con nghe một thứ tiếng nghèo nàn. Số lượng lời nói và đối đáp mới quyết định, không phải số thứ tiếng.
Nhà nói tiếng dân tộc có nên bỏ để con học tiếng Việt cho kịp không?
Không nên bỏ. Đó là cách con nói chuyện được với ông bà và là một phần con là ai; tiếng mẹ đẻ vững thì học tiếng thứ hai dễ hơn chứ không phải ngược lại. Nên cho con tiếp xúc tiếng Việt sớm và đều qua đi lớp, chơi với bạn, và nói với cô rằng ở nhà con nói tiếng gì.
Có nên cho con học tiếng Anh từ mầm non không?
Nếu học thì quan trọng nhất là con thích và thấy vui chứ không phải nhớ được bao nhiêu từ, và đừng để con học qua màn hình là chính vì trẻ tuổi này học ngôn ngữ từ người thật đối đáp qua lại. Nên xin học thử trước khi đóng cả khoá, xem lớp mấy cháu và cô dạy thế nào; trẻ mầm non không cần bài kiểm tra hay xếp trình độ.
Khi nào thì nên đưa con đi khám?
Khi hơn mười hai tháng con chưa bập bẹ, chưa chỉ tay và không đáp lại khi gọi tên; hai tuổi chưa nói được từ đơn nào ở bất kỳ tiếng nào; ba tuổi chưa ghép được hai từ; con mất đi những từ đã từng nói được; hoặc nghi con nghe kém. Khi khám nên nói rõ nhà dùng những tiếng nào vì đánh giá phải tính cả hai tiếng cộng lại.
