Mỗi vùng một mùa vụ riêng: cà phê Tây Nguyên chín rộ cuối năm, điều ở Bình Phước và Đồng Nai vào vụ đầu năm, cao su cạo mủ từ tờ mờ sáng, lúa ở đồng bằng gặt theo hai, ba vụ, vải và nhãn ở phía Bắc chín dồn trong vài tuần.
Điểm chung: vài tuần trong năm cả nhà phải dồn sức, và đó cũng là quãng trẻ mầm non nghỉ học nhiều nhất, hoặc bị mang theo ra rẫy, ra đồng.
Vì sao mùa vụ khó hơn ngày thường
- Đi từ rất sớm. Cạo mủ cao su bắt đầu lúc hai, ba giờ sáng; hái cà phê đi từ lúc trời còn tối để tránh nắng trưa.
- Về rất muộn, có hôm còn phơi, còn xát tới khuya.
- Ông bà cũng ra rẫy — người xưa nay trông cháu nay cũng bận.
- Cả xóm cùng bận một lúc nên không nhờ vả được ai.
- Thuê thêm người làm, nhà đông người lạ hơn ngày thường.
Ba việc phải giải: ai trông con, ai đưa đón, và làm sao đừng để con nghỉ học cả tháng.
Chuẩn bị trước mùa một tháng
Đây là phần quyết định. Vào mùa rồi thì không còn đầu óc đâu mà tính.
- Hỏi trường: mùa vụ cô có nhận sớm hơn không, trả muộn hơn không ạ? Nhiều cơ sở ở vùng nông nghiệp co giãn giờ trong mùa vì chính họ cũng sống trong đó — nhưng phải hỏi trước, đừng đợi tới hôm đầu mùa.
- Hỏi có cho cháu ăn sáng ở lớp không. Nhà đi từ ba giờ sáng thì đây là thứ đỡ nhất.
- Chốt người đưa đón cho cả mùa, và một người dự phòng. Báo tên và số điện thoại cho cô.
- Gom vài nhà cùng cảnh: mỗi hôm một nhà đưa đón chung. Xóm làng vốn đã quen việc này, chỉ cần nói ra và chốt lịch.
- Hỏi cách đóng học phí trong mùa — nhiều nhà muốn đóng dồn sau khi bán hàng, cứ hỏi thẳng.
Nếu bắt buộc phải mang con theo
Có hôm không còn cách nào khác. Khi đó, những việc phải làm:
- Một người lớn được giao rõ việc trông trẻ — "ai cũng để mắt" nghĩa là không ai trông.
- Một chỗ ngồi cố định, có bóng mát, cách xa lối xe chạy và chỗ đang làm.
- Tuyệt đối tránh xa: máy nổ, máy xát, máy tuốt, xe công nông, xe rùa, bồn nước, hố, bể chứa, thùng phuy.
- Thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, xăng dầu: để riêng, khoá lại, không bao giờ sang chiết vào chai nước ngọt. Đây là nguyên nhân ngộ độc trẻ em phổ biến nhất ở nông thôn.
- Vừa phun thuốc thì không cho trẻ vào khu đó, và người phun thay quần áo trước khi bế con.
- Nắng và nước: mũ, nước uống mang đủ, tránh giờ nắng gắt.
- Rắn, côn trùng, chó lạ: dặn kỹ và để ý, nhất là ở rẫy nhiều cỏ.
Không để trẻ ngủ trên xe, trong cabin, hoặc dưới gốc cây một mình — kể cả khi mình chỉ đi vài bước.
Đừng để con nghỉ cả mùa
Nghỉ vài tuần rồi quay lại lớp, trẻ mầm non phải làm quen gần như từ đầu: khóc lại, ăn kém lại, ngủ trưa không được. Cái giá đó lớn hơn phần tiện lợi trước mắt.
- Nghỉ vài hôm còn xoay được, nghỉ cả tháng thì đứt nếp. Nếu buộc phải nghỉ, cố giữ vài buổi mỗi tuần.
- Báo cô khi nghỉ và nói khi nào đi lại — cô giữ chỗ và chuẩn bị đón con trở lại.
- Giữ giờ ngủ ở nhà giống ngày đi học, để lúc quay lại không lệch nhịp.
- Học phí những ngày nghỉ: hỏi trường tính thế nào, biết trước đỡ băn khoăn.
Tiền vào một cục, chi ra cả năm
Đặc điểm của nhà làm nông: bán xong mùa thì có một khoản lớn, rồi cả năm không có thu nhập đều. Vài cách đã thấy hiệu quả:
- Tách riêng phần học phí cả năm ngay khi bán hàng, trước khi tính các khoản khác. Việc này nghe đơn giản nhưng là thứ quyết định con có đi học đều hay không.
- Hỏi trường có giảm khi đóng trọn năm không.
- Mua đồ dùng cho con vào lúc có tiền: quần áo, chăn gối, ba lô — đừng để tới lúc giáp hạt.
- Hỏi ở xã về hỗ trợ dành cho hộ thuộc diện chính sách, hộ ở xã khó khăn, trẻ dân tộc thiểu số. Nhiều khoản làm qua chính quyền chứ không qua trường.
Nói với cô giáo về nhịp mùa của nhà mình
Cô ở vùng nông nghiệp thường hiểu chuyện này, nhưng vẫn nên nói rõ:
- Mùa của nhà rơi vào tháng nào, kéo dài bao lâu.
- Những hôm nào có thể tới muộn hoặc đón muộn.
- Ai đón thay, kèm số điện thoại.
- Nếu con có hôm đi rẫy về mệt, nói để cô để ý hơn.
Nói trước thì cô sắp xếp được; im lặng rồi tới muộn liên tục mới là thứ làm khó cả hai bên.
Điều trẻ nông thôn có được từ mùa vụ
Mùa vụ không chỉ là khó khăn. Trẻ lớn lên ở đây thấy cây ra hoa, kết trái, được hái, được phơi, được bán — cả một vòng công việc bằng mắt thật. Đó là hiểu biết mà không bộ giáo cụ nào dạy được.
Việc của người lớn chỉ là giữ hai thứ: con vẫn đi học, và con không ở gần máy móc, hoá chất, mặt nước. Làm được hai điều đó thì mùa vụ là mùa đáng nhớ chứ không phải mùa lo.
