Ở nhiều tỉnh — Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Quảng Trị, các tỉnh miền Tây — tỷ lệ lao động đi làm ở nơi khác hoặc nước ngoài rất cao. Rất nhiều trẻ mầm non ở đó sống cùng ông bà.
Đây không phải là thiệt thòi — nhiều đứa trẻ lớn lên trong vòng tay ông bà rất vững vàng. Nhưng nó đòi hỏi vài việc phải làm rõ ràng hơn, vì người chăm hằng ngày và người quyết định không phải một.
Thiết lập liên lạc ba bên
Đây là việc nên làm ngay từ đầu năm học, và chỉ tốn một buổi:
- Đăng ký rõ với trường ai là người đón và ai là người liên hệ chính, kèm giấy tờ. Đăng ký hai ba người phòng khi ông bà bận hoặc ốm.
- Hỏi trường có kênh gọi điện trực tiếp không. Nhóm lớp trên điện thoại dễ trôi tin, và ông bà nhiều khi không dùng ứng dụng nhắn tin.
- Bố mẹ giữ một kênh riêng với cô — số điện thoại, hoặc ứng dụng nhắn tin. Biết con ở lớp thế nào là việc của bố mẹ, không nên giao trọn cho ông bà.
- Nói rõ với cô hoàn cảnh gia đình: bố mẹ làm ở đâu, bao lâu về một lần, ai quyết định khi có việc cần.
- Thống nhất cách đóng học phí để ông bà không phải xoay xở khi tới kỳ.
Hỏi cô những câu cụ thể
Bố mẹ ở xa hay hỏi chung chung và nhận lại câu chung chung. Hỏi cụ thể thì biết được nhiều hơn:
- "Hôm nay cháu ăn được không cô, có món nào cháu không chịu không ạ?"
- "Cháu ngủ trưa được bao lâu ạ?"
- "Cháu hay chơi với bạn nào ạ?"
- "Có gì khác so với tuần trước không cô?"
- "Cháu có nhắc tới bố mẹ không ạ?" — câu này giúp bố mẹ biết con đang ở đâu về mặt cảm xúc.
Đừng hỏi mỗi ngày — một hai lần mỗi tuần là vừa, và chọn giờ cô rảnh, thường là sau khi trả trẻ.
Hỗ trợ ông bà, không giao khoán
Ông bà chăm cháu tốt, nhưng có những việc thuộc về bố mẹ:
- Giấy tờ và thủ tục: nhập học, bảo hiểm, khám sức khoẻ. Làm trước khi đi, hoặc làm từ xa.
- Quyết định lớn: đổi trường, cho con đi khám khi có vấn đề. Đừng để ông bà phải tự quyết rồi lo lắng.
- Mua đồ cho con theo mùa — cỡ thay đổi nhanh, và ông bà thường ngại tiêu.
- Nói chuyện với cô khi có việc cần trao đổi nghiêm túc, thay vì để ông bà đứng giữa.
Một điều tế nhị nhưng quan trọng: tránh để ông bà cảm thấy bị kiểm tra. Hỏi han là quan tâm, nhưng dồn dập thì thành soi xét. Cách dễ chịu hơn là gọi đều đặn và hỏi cả về ông bà, không chỉ hỏi về cháu.
Nếp ở nhà: thống nhất trước
Đây là chỗ hay có mâu thuẫn ngầm giữa ba thế hệ:
- Giờ ngủ — con đi lớp có nếp mà về nhà mỗi người một kiểu thì con rối và khó ngủ.
- Đồ ăn vặt trước bữa chính.
- Thời gian xem màn hình.
- Cách phản ứng khi con ăn vạ — đây là chỗ khác nhau nhiều nhất giữa các thế hệ.
Cách nói dễ được chấp nhận: đưa ra như thông tin từ trường thay vì như yêu cầu của mình. "Cô bảo ở lớp các cháu ngủ lúc mười một rưỡi, ở nhà cho cháu ngủ giờ đó cho quen ông bà nhỉ."
Khi bố mẹ về rồi lại đi
Đây là giai đoạn trẻ xáo trộn nhiều nhất, và người lớn hay bỏ qua:
- Báo trước với cô khi sắp về và khi sắp đi. Cô biết thì để ý được những ngày sau đó.
- Nói thật với con về việc bố mẹ sẽ đi, bao giờ về. Đừng trốn đi lúc con ngủ — con tỉnh dậy không thấy ai sẽ sợ những lần sau.
- Đừng hứa điều không chắc: "Tết bố mẹ về" chỉ nên nói khi chắc chắn.
- Để lại một thứ của mình — cái áo, tấm ảnh, đồ chơi mua cùng con. Vật cụ thể giúp trẻ nhỏ giữ được cảm giác kết nối.
- Gọi đều đặn theo lịch hơn là gọi nhiều rồi thưa dần. Trẻ cần đoán trước được.
- Vài ngày sau khi bố mẹ đi, con có thể bám ông bà hơn, khóc nhiều hơn, hoặc ngược lại — lầm lì. Đó là phản ứng bình thường và thường qua trong một hai tuần.
Gọi điện với con thế nào cho có ích
Trẻ mầm non khó nói chuyện điện thoại theo kiểu người lớn. Vài cách hiệu quả hơn:
- Gọi ngắn và đều — năm phút mỗi ngày tốt hơn nửa tiếng mỗi tuần.
- Hỏi về việc cụ thể thay vì "con có nhớ bố mẹ không": "Hôm nay con ăn gì?", "Con chơi với bạn nào?"
- Cho con khoe đồ qua màn hình — trẻ thích cho xem hơn là kể.
- Đừng ép con nói nếu con không muốn. Có hôm con chỉ muốn nhìn mặt rồi chạy đi chơi; điều đó bình thường.
- Nói chuyện với ông bà trước mặt con — con nghe thấy bố mẹ và ông bà nói chuyện vui vẻ cũng là một dạng yên tâm.
Những dấu hiệu nên để ý
Phần lớn trẻ ở với ông bà phát triển bình thường. Nhưng nếu thấy những điều sau kéo dài, nên trao đổi với cô và cân nhắc hỏi ý kiến chuyên môn:
- Con không chịu tới lớp trong nhiều tuần liền, khóc gần như cả buổi.
- Con thu mình hẳn, không chơi với bạn nào trong thời gian dài.
- Thay đổi rõ về ăn ngủ kéo dài hơn một tháng.
- Con chậm nói hơn hẳn bạn cùng tuổi — điều này đôi khi xảy ra khi người chăm ít nói chuyện với trẻ.
Điểm cuối đáng nói thêm: ông bà lớn tuổi đôi khi ít trò chuyện với cháu hơn — không phải vì không thương mà vì mệt hoặc vì nếp cũ. Nếu vậy, gợi ý nhẹ nhàng những việc dễ làm: kể chuyện ngày xưa, hát ru, cùng gọi tên đồ vật khi nấu cơm. Trẻ học ngôn ngữ từ qua lại hằng ngày, và ông bà làm được điều đó rất tốt khi biết nó quan trọng.
Điều đáng nói với chính mình
- Đi làm xa nuôi con cũng là chăm con. Đừng để cảm giác có lỗi lấn át.
- Chất lượng liên lạc quan trọng hơn tần suất. Gọi đều, hỏi cụ thể, nghe con nói.
- Ông bà cũng cần được ghi nhận — một lời cảm ơn cụ thể có sức nặng hơn tiền gửi về.
- Con nhớ những gì lặp đi lặp lại. Một cuộc gọi vào đúng giờ mỗi tối có giá trị hơn một món quà lớn.
