Ở tuổi mầm non, thứ nhà trường mong nhất ở một đứa trẻ không phải là biết chữ, mà là tự làm được những việc của mình: tự xúc ăn, tự đi vệ sinh, tự mặc áo, tự cất đồ. Lớp có mấy chục cháu, cô không xoay kịp nếu nhiều em chưa tự làm được gì.
Và đây là phần gia đình dạy được, không tốn tiền, không cần lớp học nào.
Vì sao người lớn hay làm thay
- Nhanh hơn. Mặc áo cho con mất một phút; để con tự mặc mất mười phút và mặc ngược.
- Sạch hơn. Con tự xúc thì cơm rơi đầy sàn.
- Thương con. "Nó còn bé, để lớn rồi làm."
- Sáng nào cũng vội — và đây là lý do thật nhất.
Nhưng cái giá là: con quen được phục vụ thì tới lớp lúng túng, và đứa trẻ tự làm được nhiều việc thì tự tin hơn hẳn — điều đó thấy rõ ở lớp.
Việc theo tuổi — làm được nhiều hơn ta tưởng
Khoảng 2 tuổi:
- Cất đồ chơi vào rổ.
- Bỏ rác vào thùng.
- Đưa đồ cho người lớn khi được nhờ.
- Tự cầm thìa xúc ăn (còn vụng).
- Cởi dép, cất dép lên kệ.
Khoảng 3 tuổi:
- Tự mặc và cởi áo rộng cổ, tự kéo quần chun.
- Tự rửa tay.
- Xếp bát đũa lên bàn (đồ nhựa).
- Nhặt rau, bóc vỏ trứng, vo gạo cùng người lớn.
- Tưới cây, cho vật nuôi ăn.
Khoảng 4–5 tuổi:
- Tự chuẩn bị đồ vào ba lô theo lời nhắc.
- Gấp khăn, gấp quần áo đơn giản.
- Lau bàn, quét chỗ mình vừa làm bẩn.
- Phơi và thu tất, khăn nhỏ.
- Tự đánh răng (người lớn kiểm lại).
Danh sách này để tham chiếu, không phải để chấm điểm. Trẻ chênh nhau và điều đó bình thường.
Bốn nguyên tắc để con chịu làm
- Làm cùng, không sai bảo. "Mình cùng cất đồ chơi nhé" hiệu quả hơn "đi cất đồ chơi đi". Trẻ mầm non thích làm cùng người lớn.
- Cho thời gian. Nếu sáng nào cũng vội thì chọn một việc để con tự làm, còn lại mình giúp — đừng đòi con tự làm mọi thứ trong lúc cả nhà đang cuống.
- Đừng làm lại trước mặt con. Con gấp khăn xong mình gấp lại cho đẹp là con hiểu rằng làm cũng vô ích.
- Khen việc, không khen người: "con cất dép gọn quá" thay vì "con giỏi nhất nhà". Khen việc thì con biết mình làm đúng ở đâu.
Điều không nên làm
- Đừng dùng việc nhà làm hình phạt: "hư thì đi quét nhà đi". Con sẽ ghét cả việc lẫn lời nhờ.
- Đừng trả tiền cho việc nhà ở tuổi này — việc nhà là phần của người sống trong nhà, không phải dịch vụ.
- Đừng chê khi con làm hỏng: đổ nước, vỡ bát nhựa. Cùng dọn rồi thôi.
- Đừng chỉ giao việc cho con gái — nấu cơm, quét nhà, trông em không phải việc của riêng ai.
- Đừng giao việc quá sức hoặc nguy hiểm: bê nồi nóng, dùng dao, trèo cao, trông em nhỏ.
Sáng đi học — đoạn khó nhất
Đây là lúc mọi nguyên tắc dễ vỡ nhất. Vài cách làm thật sự đỡ:
- Chuẩn bị từ tối hôm trước: để sẵn quần áo, ba lô, dép ở chỗ cố định. Cho con cùng chọn quần áo tối hôm trước.
- Dậy sớm hơn mười lăm phút — đổi được rất nhiều, vì phần lớn cáu gắt buổi sáng đến từ thiếu thời gian.
- Một chỗ cố định cho đồ của con: móc treo thấp, hộp đựng dép. Con tự lấy tự cất được thì bớt hẳn việc cho người lớn.
- Giao con một việc cố định mỗi sáng: tự đi dép, tự đeo ba lô. Một việc làm đều thì thành nếp.
- Đừng giục liên tục. Giục nhiều thì con chậm hơn — nói một lần rồi chờ, hoặc dùng đồng hồ hẹn giờ như một trò chơi.
Khi ông bà hoặc người trông làm thay hết
Đây là tình huống rất hay gặp, và cần xử khéo:
- Nói riêng và nói cụ thể: "cô giáo bảo ở lớp các cháu tự xúc, nhà mình cho cháu tập cho quen cô nhé" — mượn lời cô thì dễ nghe hơn.
- Đề nghị một, hai việc thôi, đừng đòi đổi cả cách chăm.
- Ghi nhận công trước — người trông cháu cả ngày đã mệt, và làm thay thường là vì thương.
- Cuối tuần bố mẹ cầm chính và để con tự làm — con tự làm được ở đâu đó là con có kỹ năng.
Phối hợp với cô giáo
- Hỏi cô con tự làm được gì ở lớp — nhiều nhà ngạc nhiên vì ở lớp con tự làm tốt hơn ở nhà nhiều.
- Hỏi lớp đang tập cho các cháu việc gì, rồi làm giống ở nhà. Giống nhau hai nơi thì con quen nhanh gấp đôi.
- Nói với cô nếu con đang tập một việc cụ thể để cô nhắc thêm.
- Mặc cho con đồ dễ tự xử: áo chui đầu rộng cổ, quần chun, dép quai dán. Đây là việc nhỏ mà đổi rất nhiều ở lớp.
Điều đáng nhớ
Mục tiêu không phải là bắt trẻ làm việc nhà, mà là để con thấy mình làm được. Cảm giác đó là gốc của sự tự tin, và nó theo con vào lớp một, vào mọi chỗ mới sau này.
Nếu trong cả năm cuối mẫu giáo chỉ chọn được một việc để đầu tư, hãy chọn: cho con tự làm mọi thứ con làm được — kể cả khi chậm hơn và bẩn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non làm được những việc gì?
Khoảng hai tuổi làm được cất đồ chơi, bỏ rác vào thùng, tự cầm thìa xúc ăn, cởi và cất dép. Ba tuổi tự mặc áo rộng cổ, tự rửa tay, xếp bát đũa nhựa, nhặt rau, tưới cây. Bốn năm tuổi tự chuẩn bị ba lô theo lời nhắc, gấp khăn, lau bàn, tự đánh răng có người lớn kiểm lại.
Làm sao để con chịu làm?
Bốn nguyên tắc: làm cùng chứ đừng sai bảo, cho con đủ thời gian thay vì đòi con tự làm lúc cả nhà đang vội, đừng làm lại trước mặt con vì con hiểu rằng làm cũng vô ích, và khen việc chứ đừng khen người.
Buổi sáng vội quá thì làm thế nào?
Chuẩn bị từ tối hôm trước và cho con cùng chọn quần áo, dậy sớm hơn mười lăm phút vì phần lớn cáu gắt buổi sáng đến từ thiếu thời gian, có chỗ cố định cho đồ của con, giao con một việc cố định mỗi sáng, và đừng giục liên tục vì giục nhiều thì con chậm hơn.
Có nên trả tiền hoặc dùng việc nhà làm phạt không?
Không nên cả hai. Trả tiền biến việc nhà thành dịch vụ trong khi đó là phần của người sống trong nhà. Dùng việc nhà làm hình phạt thì con ghét cả việc lẫn lời nhờ. Cũng không nên chỉ giao việc cho con gái, và không giao việc quá sức hay nguy hiểm.
Ông bà làm thay hết thì nói thế nào?
Nói riêng và nói cụ thể, mượn lời cô giáo cho dễ nghe, chỉ đề nghị một hai việc thay vì đòi đổi cả cách chăm, ghi nhận công trước vì làm thay thường là vì thương, và cuối tuần bố mẹ cầm chính để con được tự làm.
