Hai anh em cách nhau hai tuổi, cùng một con búp bê, và mười lăm phút không yên. Người lớn xử theo cách nhanh nhất: "con lớn phải nhường em". Vài tháng sau, đứa lớn bắt đầu đánh em lúc không ai nhìn.
Tranh giành giữa anh chị em là chuyện của mọi nhà đông con. Nó không phải dấu hiệu nuôi dạy hỏng. Nhưng cách người lớn xử thì để lại dấu rất lâu.
Chúng tranh cái gì
Hiếm khi thật sự là món đồ chơi.
- Tranh sự chú ý của người lớn. Cãi nhau là cách chắc chắn nhất để bố mẹ quay lại nhìn mình.
- Tranh chỗ đứng: ai được quyết, ai phải theo, ai là người được coi trọng hơn.
- Trẻ mầm non chưa biết chia sẻ theo nghĩa người lớn hiểu. Ở tuổi này "của con" là một khái niệm rất mới và rất quý — biết chờ tới lượt đã là tiến bộ lớn.
- Đứa nhỏ bắt chước và phá vì muốn chơi cùng, nhưng chưa biết cách xin vào chơi.
Bốn câu nên bỏ
- "Con lớn phải nhường em." Hơn hai tuổi vẫn là trẻ con. Nhường mãi vì tuổi thì đứa lớn học rằng lớn lên là thiệt, và nó trút lên đứa nhỏ lúc mình không thấy.
- "Sao con không ngoan như chị." So sánh không làm đứa nào tốt lên, chỉ làm hai đứa ghét nhau và đứa bị so thì tin rằng mình kém.
- "Đứa nào cũng hư như nhau." Phạt cả hai cho nhanh thì đứa bị oan nhớ rất lâu, và lần sau nó không thèm nói gì nữa.
- "Anh em mà cũng đánh nhau à." Mắng bằng vai vế không dạy được gì; con cần biết làm gì thay vào đó.
Xử một trận cãi nhau
- Tách ra trước, nói sau. Đang giằng nhau thì không đứa nào nghe được.
- Đừng làm quan toà. Truy "đứa nào gây trước" hầu như không ra kết quả, mà lại dạy hai đứa đi mách để thắng. Nói về việc đang xảy ra: "hai con cùng muốn cái ô tô này".
- Gọi tên cảm xúc cho cả hai: "con đang bực vì em giật", "con đang muốn chơi cùng anh". Trẻ tuổi này cần được ai đó nói hộ.
- Đưa ra một cách làm cụ thể: chơi lần lượt và dùng cái đồng hồ bếp đếm giờ; hoặc cất món đồ đó đi một lát rồi chơi thứ khác.
- Đánh nhau thì dừng ngay và nói dứt khoát: "nhà mình không đánh nhau". Một câu, không giảng dài.
- Sau đó dạy câu thay thế: "con nói *cho tớ mượn* nhé", "con nói *tớ chưa xong*". Tập vài lần lúc bình thường chứ không phải lúc đang khóc.
Những việc làm trước để đỡ phải xử
- Mỗi đứa có vài món riêng, không phải chia. Đây là việc đơn giản nhất mà hiệu quả nhất. Đồ chung để riêng một rổ; đồ riêng thì phải xin mới được lấy — kể cả người lớn.
- Chỗ riêng cho đứa lớn: một ngăn tủ, một góc bàn mà em không được phá. Trẻ đang xếp hình dở mà bị em xô đổ thì bực là đúng.
- Mười lăm phút riêng với từng đứa mỗi ngày — không điện thoại, con chọn chơi gì. Rẻ, và cắt được phần lớn những trận cãi nhau nhằm giành chú ý.
- Khen lúc chúng chơi ngoan, đừng chỉ can lúc chúng cãi nhau. Nếu chú ý chỉ đến khi có xung đột thì xung đột sẽ nhiều lên.
- Đừng bắt đứa lớn trông em như một nhiệm vụ thường xuyên. Nhờ một lúc thì được, giao hẳn thì không.
- Đói và buồn ngủ là hai nguyên nhân bị coi thường nhất. Nhiều trận cãi nhau tan biến sau bữa phụ hoặc giấc ngủ trưa.
Sinh đôi và các cháu sát tuổi
- Đừng gọi gộp "hai đứa" suốt ngày — gọi tên từng đứa, khen từng đứa vì việc của riêng nó.
- Không mua y hệt nhau mọi thứ, nhưng phải công bằng về thời lượng người lớn dành cho mỗi đứa. Công bằng không có nghĩa là giống hệt.
- Hỏi trường xem nên học chung lớp hay tách lớp — không có đáp án đúng cho mọi nhà; phụ thuộc hai đứa bám nhau hay tranh nhau.
Nhà ba bốn con, ông bà cùng ở
Ở nhiều nhà nông thôn và nhà nhiều thế hệ, chuyện này phức tạp thêm vì có nhiều người lớn cùng xử một việc.
- Người lớn nên nói cùng một luật: ai cũng "nhà mình không đánh nhau", ai cũng không so sánh. Hai luật khác nhau thì trẻ học cách chạy sang người dễ hơn.
- Đừng bênh công khai một đứa — "cháu đích tôn", "con út bé nhất". Trẻ đếm rất giỏi chuyện này.
- Con của các nhà khác nhau cùng ở chung (con anh chị em, cháu ngoại về hè) thì càng phải có luật chung, không thì thành chuyện của người lớn với nhau.
Ở lớp
- Con tranh giành ở nhà thì thường cũng tranh giành ở lớp — hỏi cô xem con chơi với bạn thế nào, và cô đang dạy cách nói nào.
- Học cùng một cách nói ở hai nơi thì con nhớ nhanh hơn nhiều.
- Anh chị em học cùng trường thì dặn cô đừng lấy đứa này ra so với đứa kia, kể cả khen.
- Đón con về mà con mách ngay thì nghe đã, đừng phán xét ngay ở cổng trường.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Một đứa luôn là người bị, luôn sợ, tránh mặt anh chị.
- Đánh nhau gây thương tích, không chỉ giằng co.
- Đứa lớn thay đổi hẳn sau khi có em: đái dầm lại, bỏ ăn, không chịu đi học.
- Trò chơi của con lặp lại cảnh đánh đập theo cách khiến người lớn thấy lạ.
Khi đó nên nói với cô và cân nhắc đưa con đi khám để được đánh giá — sớm thì nhẹ, chờ thì khó gỡ hơn.
Điều đáng nhớ
Mục tiêu không phải là hai đứa thôi cãi nhau — chuyện đó không xảy ra, và cũng không cần xảy ra. Cãi nhau trong nhà là chỗ an toàn để trẻ tập thương lượng, tập chờ, tập làm lành.
Mục tiêu là không đứa nào phải tin rằng mình bị thiệt vì sinh ra trước hay sinh ra sau. Giữ được điều đó thì mười năm nữa chúng vẫn gọi nhau.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em tranh giành nhau vì cái gì?
Hiếm khi thật sự vì món đồ chơi. Chúng tranh sự chú ý của người lớn vì cãi nhau là cách chắc chắn nhất để bố mẹ quay lại nhìn mình, tranh chỗ đứng xem ai được quyết, và ở tuổi mầm non thì của con là khái niệm rất mới nên biết chờ tới lượt đã là tiến bộ lớn.
Có nên bắt con lớn nhường em không?
Không nên lấy tuổi làm lý do. Hơn hai tuổi vẫn là trẻ con, và nhường mãi vì tuổi thì đứa lớn học rằng lớn lên là thiệt rồi trút lên đứa nhỏ lúc người lớn không thấy. Nên xử theo việc đang xảy ra, cho mỗi đứa có vài món riêng không phải chia, và dạy cả hai cách nói để mượn và từ chối.
Xử một trận cãi nhau thế nào?
Tách ra trước rồi mới nói vì đang giằng nhau thì không đứa nào nghe được. Đừng làm quan toà truy đứa nào gây trước, hãy nói về việc đang xảy ra và gọi tên cảm xúc cho cả hai, rồi đưa một cách làm cụ thể như chơi lần lượt có hẹn giờ. Đánh nhau thì dừng ngay bằng một câu dứt khoát, không giảng dài.
Làm gì để bớt phải xử?
Cho mỗi đứa vài món riêng không phải chia và một chỗ riêng em không được phá, dành mười lăm phút riêng với từng đứa mỗi ngày không điện thoại, khen lúc chúng chơi ngoan chứ đừng chỉ can lúc cãi nhau, và đừng giao hẳn việc trông em cho đứa lớn. Đói và buồn ngủ cũng là hai nguyên nhân hay bị coi thường.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi một đứa luôn là người bị và luôn sợ hay tránh mặt anh chị, khi đánh nhau gây thương tích chứ không chỉ giằng co, khi đứa lớn thay đổi hẳn sau khi có em như đái dầm lại hay bỏ ăn hay không chịu đi học, hoặc khi trò chơi của con lặp lại cảnh đánh đập theo cách khiến người lớn thấy lạ.
