Dùng công cụ AI trong trường mầm non: được gì, tránh gì

Công cụ trí tuệ nhân tạo đã vào trường mầm non theo đường không ai lên kế hoạch: một cô nhờ nó viết lời mời họp phụ huynh, một cô khác nhờ gợi ý trò chơi chủ đề mùa thu, chủ trường nhờ soạn bài đăng fanpage. Không ai hỏi ai, và cũng không ai nói ra.

Chuyện đó không xấu. Nhưng nghề này làm việc với trẻ nhỏ và thông tin của gia đình người khác, nên có những đường ranh cần vẽ trước — chứ không phải vẽ sau một sự cố.

Công cụ AI thật ra là gì

• Nó đoán chữ tiếp theo cho trôi chảy, không phải nó biết đúng sai. Câu sai và câu đúng đều được viết ra với vẻ tự tin y hệt nhau.
• Nó không biết trường mình, lớp mình, đứa trẻ nào trừ khi mình kể cho nó — và đó chính là chỗ phải cẩn thận.
• Nó rất khá ở việc soạn nháp, diễn đạt lại, sắp xếp ý, và rất yếu ở việc nêu con số, quy định, hay bất cứ thứ gì phải chính xác.
• Nó không thay được người biết nghề. Người biết nghề dùng nó để đi nhanh hơn; người chưa biết nghề dùng nó thì không nhận ra chỗ sai.

Dùng được — những việc tiết kiệm thời gian thật

• Soạn nháp thông báo, thư mời, lời nhắn chung rồi mình sửa lại cho đúng giọng của trường.
• Diễn đạt lại một đoạn cho dễ hiểu hơn, hoặc rút gọn một thông báo dài.
• Gợi ý ý tưởng hoạt động theo chủ đề — lấy làm điểm khởi đầu để chọn lọc, không lấy làm giáo án.
• Nghĩ tên góc chơi, tên hoạt động, lời dẫn chương trình cho ngày hội.
• Soạn câu hỏi cho buổi họp phụ huynh, gợi ý cách mở đầu một cuộc trao đổi khó.
• Dịch thô một đoạn để nói với phụ huynh nước ngoài — rồi nhờ người biết tiếng kiểm lại nếu là việc quan trọng.
• Sắp xếp lại ghi chép lộn xộn của mình thành một bản gọn gàng.
• Soạn bài đăng fanpage, gợi ý tiêu đề, chú thích ảnh.

Không nên dùng — những đường không nên bước qua

• Không nhập thông tin nhận dạng được của trẻ và gia đình: tên đầy đủ, ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại, tình trạng sức khoẻ, chuyện riêng của gia đình. Đây là ranh giới quan trọng nhất và cũng dễ vô tình bước qua nhất.
• Không tải ảnh trẻ lên để nhờ xử lý, ghép ảnh, hay làm gì khác.
• Không dùng để đánh giá hay xếp loại trẻ. Một công cụ không nhìn thấy đứa trẻ thì không có gì để nói về đứa trẻ đó.
• Không dùng để đoán bệnh hay đoán vấn đề phát triển. Nghi ngờ thì hướng gia đình tới người có chuyên môn y tế, đó là việc duy nhất đúng.
• Không lấy thông tin về quy định, thủ tục, định mức làm căn cứ — loại nội dung này sai rất tự nhiên. Việc nào cần đúng luật thì hỏi cơ quan quản lý.
• Không dùng để viết nhận xét cá nhân hoá cho từng trẻ gửi phụ huynh. Nhận xét phải đến từ quan sát thật; bản do máy viết đọc lên là biết ngay, và phụ huynh sẽ không tin bất cứ điều gì khác mình nói nữa.
• Không để công cụ trả lời thẳng phụ huynh ở những chuyện cần con người: sự cố, khiếu nại, chuyện riêng của gia đình.

Vì sao chuyện nhập dữ liệu trẻ lại nghiêm trọng

• Gõ vào ô chat là gửi ra ngoài trường. Dữ liệu đi tới máy chủ của một công ty khác, và trường không kiểm soát được nó nằm ở đâu, ai xem, lưu bao lâu.
• Đó là dữ liệu của gia đình người khác, gửi cho mình vì tin mình, không phải để mình chuyển tiếp đi đâu.
• Sự cố loại này không sửa lại được. Gõ nhầm một lần thì thông tin đã đi, không có nút thu hồi.
• Cách an toàn mà vẫn tiện: thay tên thật bằng "bé A", bỏ hết chi tiết nhận dạng, hỏi chung chung. Câu trả lời vẫn dùng được, mà không có gì của ai đi ra ngoài.

Thứ AI viết ra luôn phải qua tay người

• Đọc lại toàn bộ trước khi gửi — không gửi thẳng bất cứ thứ gì.
• Kiểm mọi con số, ngày giờ, tên riêng. Đây là chỗ sai thường xuyên nhất.
• Sửa lại giọng. Văn máy hay khoa trương, nhiều tính từ, đọc không giống người trong trường nói.
• Bỏ những câu hứa hẹn quá tay — nó rất hay viết những lời cam kết mà trường không giữ được.
• Trách nhiệm vẫn là của người ký tên. Không có chuyện đổ lỗi cho công cụ khi một thông báo sai đã gửi đi.

Trường nên có một quy ước ngắn

Không cần văn bản dài. Một trang, nói rõ mấy điều, dán ở phòng hội đồng là đủ:

• Việc nào được dùng — soạn nháp, diễn đạt lại, gợi ý ý tưởng.
• Việc nào không được dùng — nhận xét trẻ, đánh giá, trả lời khiếu nại.
• Tuyệt đối không nhập tên trẻ, ảnh trẻ, thông tin gia đình.
• Mọi thứ gửi ra ngoài phải có người đọc lại và chịu trách nhiệm.
• Ai không rõ thì hỏi ai.

Nói ra một lần trong họp hội đồng hiệu quả hơn nhiều so với để mỗi người tự đoán. Và đừng cấm dùng — cấm thì người ta vẫn dùng, chỉ khác là dùng lén và không ai kiểm được.

Nói với phụ huynh thế nào

• Trường có chính sách rõ thì nói ra: chúng tôi dùng công cụ hỗ trợ cho việc soạn thảo, và không đưa thông tin của trẻ vào bất cứ công cụ nào.
• Nhận xét về con là do cô viết — nói rõ điều đó, vì đây đúng là thứ phụ huynh bắt đầu nghi ngờ.
• Đừng quảng cáo "trường ứng dụng AI" khi thực tế chỉ là soạn thông báo nhanh hơn. Nói quá một lần thì lần sau nói thật cũng không ai tin.

Điều đáng nhớ

Công cụ AI hợp với việc giấy tờ, và không hợp với việc con người. Ranh giới đó gần như trùng khít với ranh giới giữa thứ có thể làm nhanh và thứ phải làm thật.

Ba điều nên thuộc: không bao giờ nhập thông tin của trẻ, luôn đọc lại trước khi gửi, và nhận xét về một đứa trẻ phải do người nhìn thấy đứa trẻ đó viết.