Chơi cờ cá ngựa, con thua là hất tung bàn. Chạy thi với anh về nhì là nằm ăn vạ. Xếp hình không được là đập cho vỡ. Có đứa thì không khóc nhưng từ đó không chịu chơi nữa.
Người lớn hay lo: con thế này thì lớn lên chịu sao nổi. Nhưng không chịu được thua là chuyện đúng tuổi — và nó là một trong những thứ trẻ học chậm nhất, vì nó đòi hỏi hai việc khó cùng lúc.
Vì sao tuổi này khó chịu thua
- Con chưa tách được "mình thua" khỏi "mình kém". Với trẻ bốn tuổi, thua một ván cờ nghĩa là mình dở.
- Con chưa điều tiết được cảm xúc mạnh. Thất vọng đến nhanh và đến hết cỡ, không có mức vừa.
- Con chưa hiểu may rủi. Đổ xúc xắc ra số nhỏ, con nghĩ là tại mình hoặc tại người khác chơi xấu.
- Con chưa hình dung được "lần sau" — với con thì thua bây giờ là thua mãi.
- Trẻ mệt, đói, hoặc vừa có chuyện gì đó thì ngưỡng chịu đựng tụt hẳn.
Làm gì lúc con đang khóc vì thua
- Đừng giảng bài lúc đó. Con đang khóc thì không nghe được một câu nào.
- Gọi tên cảm xúc: "con đang tiếc lắm vì muốn thắng". Được người khác nói hộ là thứ làm con dịu nhanh nhất.
- Đừng chê: "có thế mà cũng khóc", "xấu hổ chưa". Câu này thêm một lớp tủi vào một đứa trẻ đang tủi sẵn.
- Đừng cười, kể cả thấy buồn cười.
- Đợi con dịu rồi mới nói một câu ngắn: "thua cũng không sao, mình chơi lại nhé".
- Đừng bắt con xin lỗi ngay nếu con vừa hất bàn; đợi dịu rồi cùng con nhặt lại — việc làm dạy nhiều hơn lời nói.
Những việc làm trước để con dễ hơn
- Chơi những trò không có kẻ thắng người thua: xây tháp cùng nhau, xếp hình chung, nấu ăn giả vờ. Trẻ nhỏ cần nhiều trò kiểu này hơn trò thi đấu.
- Chọn trò ngắn. Ván càng dài thì thua càng đau.
- Nói luật trước khi chơi, gồm cả việc "có người thắng và có người thua".
- Đừng lúc nào cũng nhường con thắng. Thắng mãi thì lần thua đầu tiên ở lớp sẽ rất nặng. Thỉnh thoảng người lớn thắng, và người lớn làm mẫu cách thua: "tiếc thật, nhưng vui mà, chơi lại nào".
- Khen quá trình, không khen kết quả: "con chờ tới lượt giỏi lắm", "con cố tới cùng đấy" — thay vì chỉ khen khi con thắng.
- Tránh chơi lúc con mệt hoặc đói.
Đừng dùng thắng thua để thúc con
- Đừng thi xem ai ăn nhanh hơn, ai mặc đồ nhanh hơn để con làm nhanh. Hiệu quả tức thì, nhưng nó biến mọi việc trong ngày thành một cuộc đua, và trẻ thua thì bỏ cuộc.
- Đừng so con với anh chị, với bạn: "em con làm được mà con không làm được à".
- Đừng bình luận về thắng thua của con trước mặt người khác.
- Đừng gắn phần thưởng vào việc thắng trong các trò chơi ở nhà.
Ở lớp
Lớp mầm non có rất nhiều tình huống thua: trò chơi vận động, thi xem đội nào xong trước, ai được cô gọi, ai được làm nhóm trưởng.
- Hỏi cô ở lớp con phản ứng thế nào khi thua hoặc khi không được chọn.
- Học cùng một cách nói ở hai nơi thì con nhớ nhanh hơn.
- Nói với cô nếu con đang trong giai đoạn khó — cô để ý và chuẩn bị trước cho con.
- Đừng dặn cô cho con thắng — điều đó không giúp gì và các bạn khác nhận ra ngay.
- Trẻ mầm non không nên bị xếp hạng — nếu lớp hay chấm điểm, treo bảng thi đua giữa các cháu thì nên trao đổi với cô về việc đó.
Điều thật sự đang dạy con
Mục tiêu không phải là một đứa trẻ thua mà không buồn. Buồn khi thua là bình thường ở mọi lứa tuổi, kể cả người lớn.
Mục tiêu là con học được ba việc, và cả ba đều cần nhiều năm:
- Buồn nhưng không sập. Tiếc một lúc rồi chơi tiếp.
- Thua một việc không có nghĩa là mình kém — đây là phần quan trọng nhất và ở lại lâu nhất.
- Vẫn chơi tiếp dù biết có thể thua nữa, tức là dám thử.
Khi nào thì nên để ý thêm
- Con nổi cơn rất dữ và rất lâu — hơn nửa tiếng, nhiều lần trong tuần, khó dỗ.
- Con tự làm đau mình hoặc đánh người khác mỗi lần thua.
- Con né tránh mọi hoạt động có thể thua, không chịu thử bất cứ việc gì mới.
- Con nói những câu tự chê mình nặng nề: "con dở lắm", "con chẳng làm được gì".
- Cô ở lớp phản ánh con khác hẳn các bạn về khả năng chịu đựng thất vọng.
Khi đó nên nói với cô và đưa con đi khám để được đánh giá. Phần lớn ca là chuyện của tuổi và tự qua khi con lớn hơn.
Điều đáng nhớ
Đứa trẻ hất tung bàn cờ hôm nay không phải đứa trẻ hư. Nó chỉ chưa có đủ công cụ để chịu một cảm giác rất mạnh.
Thứ dạy được điều đó không phải lời khuyên, mà là người lớn ngồi chơi cùng con, thỉnh thoảng thắng, và thua một cách vui vẻ trước mặt con. Con học cách thua bằng cách nhìn người mình tin làm điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ mầm non không chịu được thua?
Vì con chưa tách được mình thua khỏi mình kém, nên thua một ván cờ nghĩa là mình dở. Con cũng chưa điều tiết được cảm xúc mạnh nên thất vọng đến nhanh và hết cỡ, chưa hiểu may rủi, và chưa hình dung được lần sau nên với con thì thua bây giờ là thua mãi.
Lúc con đang khóc vì thua thì làm gì?
Đừng giảng bài lúc đó vì con không nghe được câu nào, hãy gọi tên cảm xúc rằng con đang tiếc lắm vì muốn thắng. Đừng chê có thế mà cũng khóc và đừng cười kể cả thấy buồn cười. Đợi con dịu rồi mới nói một câu ngắn là thua cũng không sao, mình chơi lại nhé.
Có nên nhường con thắng không?
Không nên lúc nào cũng nhường, vì thắng mãi thì lần thua đầu tiên ở lớp sẽ rất nặng. Thỉnh thoảng người lớn nên thắng và làm mẫu cách thua một cách vui vẻ. Cũng nên chọn trò ngắn vì ván càng dài thì thua càng đau, nói luật trước khi chơi, và chơi nhiều trò không có kẻ thắng người thua.
Có nên thi đua để thúc con làm nhanh không?
Không nên. Thi xem ai ăn nhanh hơn hay mặc đồ nhanh hơn thì hiệu quả tức thì nhưng biến mọi việc trong ngày thành một cuộc đua, và trẻ thua thì bỏ cuộc. Cũng đừng so con với anh chị hay với bạn, và đừng gắn phần thưởng vào việc thắng trong các trò chơi ở nhà.
Khi nào thì nên để ý thêm?
Khi con nổi cơn rất dữ và rất lâu hơn nửa tiếng nhiều lần trong tuần, khi con tự làm đau mình hoặc đánh người khác mỗi lần thua, khi con né tránh mọi hoạt động có thể thua và không chịu thử việc gì mới, khi con nói những câu tự chê mình nặng nề, hoặc khi cô phản ánh con khác hẳn các bạn.
