Cô dạy giỏi nhất khối được đề bạt lên tổ trưởng. Ba tháng sau, cô mệt hơn hẳn thời còn đứng lớp, các cô cùng khối thì xa cách hơn, và bản thân cô thấy mình chẳng làm tốt việc gì cả — vừa không còn thời gian cho lớp, vừa không biết một tổ trưởng thì rốt cuộc phải làm gì.
Đây là chuyện rất hay xảy ra, và không phải vì cô ấy kém. Nó xảy ra vì dạy giỏi và quản lý giỏi là hai nghề khác nhau — người ta được đề bạt vì nghề thứ nhất rồi được giao làm nghề thứ hai mà không ai dạy.
Thứ thật sự thay đổi
- Trước đây làm tốt là đủ; giờ phải làm cho người khác làm tốt. Đây là thay đổi lớn nhất và khó nhất.
- Kết quả không còn nhìn thấy trong ngày. Đứng lớp thì cuối ngày biết mình đã làm gì; quản lý thì có tuần thấy như chẳng làm được gì cả.
- Quan hệ đổi. Người hôm qua còn cùng than thở, nay mình phải góp ý cho họ.
- Phải nói chuyện khó. Nhắc việc, góp ý, từ chối — những việc trước đây không thuộc phần mình.
- Vẫn còn phần chuyên môn, nhưng nó không còn là phần chính nữa.
Trước khi nhận — hỏi cho rõ
- Việc cụ thể gồm gì, có bản mô tả công việc không.
- Mình quyết được những gì — phân công, duyệt kế hoạch, góp ý, hay chỉ truyền đạt lại. Có trách nhiệm mà không có quyền quyết là vị trí khổ nhất trong mọi tổ chức.
- Còn đứng lớp không, mấy buổi, và có giờ riêng để làm phần quản lý không. Nếu vẫn dạy đủ như cũ thì phần quản lý sẽ ăn vào giờ nghỉ và giờ ở nhà.
- Phụ cấp bao nhiêu, có ghi vào hợp đồng không.
- Ai là người mình báo cáo, gặp nhau bao lâu một lần.
- Vì sao trường chọn mình — câu trả lời cho biết họ kỳ vọng gì.
- Từ chối cũng là một lựa chọn chính đáng. Nhiều người giỏi chọn ở lại chuyên môn và đó không phải thất bại.
Ba mươi ngày đầu
- Nói chuyện riêng với từng người trong tổ, mười lăm phút mỗi người. Hỏi: việc gì đang chạy tốt, việc gì làm chị mệt nhất, chị mong tôi giúp gì.
- Chưa đổi gì trong tháng đầu trừ việc liên quan an toàn.
- Nói thẳng về sự thay đổi trong quan hệ: "vai của em đổi, nhưng em vẫn là em" — nói ra một lần đỡ hơn nhiều so với để mọi người tự đoán.
- Tìm hiểu mình được quyết tới đâu bằng cách thử vài việc nhỏ, thay vì đoán.
- Ghi lại mọi việc rơi vào tay mình trong tháng đầu — cuối tháng nhìn lại sẽ thấy phần lớn thời gian đi đâu.
Góp ý cho đồng nghiệp — việc khó nhất
- Nói riêng, không nói trước mặt người khác, và tuyệt đối không trước mặt trẻ hoặc phụ huynh.
- Nói về việc, không nói về người: "hôm nay giờ ăn kéo dài tới gần một tiếng" thay vì "chị chậm quá".
- Nêu điều quan sát được, rồi hỏi: "chị thấy chỗ nào đang vướng?" Người trong cuộc thường biết lý do mà mình không thấy.
- Thống nhất một việc cụ thể sẽ làm khác đi, và hẹn xem lại.
- Góp ý sớm khi còn nhỏ. Để dồn tới lúc thành chuyện lớn thì buổi nói chuyện đó nặng gấp mười.
- Khen cũng phải cụ thể — "chị dỗ bé Na hôm nay rất khéo" có giá trị hơn "chị làm tốt lắm" nhiều lần.
- Đừng chỉ xuất hiện khi có chuyện. Người quản lý chỉ nói khi có lỗi thì sự xuất hiện của họ tự thành tín hiệu xấu.
Những cái bẫy của người mới lên
- Ôm hết việc khó về mình vì thấy làm nhanh hơn. Kết quả: mình kiệt sức, người khác không học được gì, và tổ vẫn không mạnh lên.
- Đổi quá nhiều quá nhanh để chứng minh mình xứng đáng.
- Muốn ai cũng quý mình. Việc của quản lý không phải được yêu, mà là công bằng và rõ ràng — và cái đó mới tạo ra tôn trọng lâu dài.
- Né việc nói chuyện khó, để vấn đề trôi cho tới lúc không xử được nữa.
- Đứng về phía nào đó khi tổ có mâu thuẫn thay vì nghe cả hai bên.
- Mang chuyện của người này kể cho người kia. Một lần là mất uy tín vĩnh viễn.
- Quên mất mình vẫn cần học — người mới lên hay nghĩ mình phải biết hết, nên không dám hỏi.
Ở giữa hai tầng
Tổ trưởng là vị trí kẹp giữa: bên trên là ban giám hiệu, bên dưới là đồng nghiệp cũ. Đây là phần khó nhất và ít ai nói.
- Truyền đạt quyết định thì nói cả lý do, đừng chỉ nói "trên yêu cầu thế".
- Không đổ lỗi lên trên trước mặt tổ để lấy lòng — làm vậy thì tổ mất tin vào trường, và cuối cùng mất tin vào chính mình.
- Phản ánh ngược lên thật lòng: chỗ nào quyết định không chạy được trên thực tế thì nói. Đây mới là giá trị lớn nhất của vị trí này.
- Không hứa thay mặt trường những thứ mình không quyết được.
- Khi bị kẹt giữa hai bên thì nói rõ với cả hai rằng mình đang ở đâu, thay vì hứa với mỗi bên một kiểu.
Giữ sức và giữ chuyên môn
- Đặt ranh giới thời gian. Không có ranh giới thì công việc quản lý tràn kín mọi buổi tối.
- Vẫn vào lớp đều đặn — vừa giữ chuyên môn, vừa biết thực tế đang thế nào, vừa để đồng nghiệp thấy mình chưa rời sàn.
- Đừng bỏ hẳn việc học chuyên môn, dù bận.
- Tìm một người để hỏi: một quản lý có kinh nghiệm, trong trường hoặc ngoài trường.
- Chấp nhận có việc làm chưa tốt. Năm đầu ở vai trò mới thì ai cũng vậy.
Nếu thấy không hợp
- Cho mình đủ thời gian — sáu tháng tới một năm, vì ba tháng đầu ở vai trò nào cũng khó.
- Phân biệt khó vì mới với khó vì không hợp: khó vì mới thì đỡ dần; không hợp thì càng ngày càng nặng, và mình mất đi thứ vốn khiến mình yêu nghề.
- Nói thẳng với trường nếu muốn quay lại chuyên môn. Trường tử tế sẽ tìm cách giữ người giỏi ở đúng chỗ họ giỏi.
- Quay lại đứng lớp không phải bước lùi. Một cô giỏi đứng lớp có giá trị hơn một quản lý làm miễn cưỡng — cho cả trẻ lẫn chính mình.
Điều đáng nhớ
Lên quản lý không phải phần thưởng cho việc dạy giỏi. Đó là chuyển sang một nghề khác, và cần được học như mọi nghề khác.
Ba việc của tháng đầu: nói chuyện riêng với từng người trong tổ, hỏi rõ mình được quyết tới đâu, và chưa đổi gì lớn.
Câu hỏi thường gặp
Điều gì thật sự thay đổi khi lên quản lý?
Trước đây làm tốt là đủ, giờ phải làm cho người khác làm tốt — đây là thay đổi lớn nhất và khó nhất. Ngoài ra kết quả không còn nhìn thấy trong ngày như khi đứng lớp, quan hệ với đồng nghiệp cũ đổi vì nay mình phải góp ý cho họ, và phải làm những việc trước đây không thuộc phần mình như nhắc việc, góp ý, từ chối.
Trước khi nhận vị trí nên hỏi gì?
Việc cụ thể gồm gì và có bản mô tả công việc không, mình quyết được những gì vì có trách nhiệm mà không có quyền quyết là vị trí khổ nhất, còn đứng lớp mấy buổi và có giờ riêng cho phần quản lý không, phụ cấp bao nhiêu và có ghi vào hợp đồng không, ai là người mình báo cáo. Từ chối cũng là một lựa chọn chính đáng, không phải thất bại.
Góp ý cho đồng nghiệp cũ thế nào?
Nói riêng và tuyệt đối không trước mặt trẻ hoặc phụ huynh, nói về việc chứ không về người, nêu điều quan sát được rồi hỏi xem chị thấy chỗ nào đang vướng vì người trong cuộc thường biết lý do mình không thấy. Sau đó thống nhất một việc cụ thể sẽ làm khác đi và hẹn xem lại. Nên góp ý sớm khi còn nhỏ, và khen cũng phải cụ thể.
Những cái bẫy nào hay gặp với người mới lên?
Ôm hết việc khó về mình vì thấy làm nhanh hơn, đổi quá nhiều quá nhanh để chứng minh mình xứng đáng, muốn ai cũng quý mình, né việc nói chuyện khó, đứng về phía nào đó khi tổ có mâu thuẫn, và mang chuyện của người này kể cho người kia — cái cuối chỉ một lần là mất uy tín vĩnh viễn.
Thấy không hợp với vai trò quản lý thì sao?
Cho mình sáu tháng tới một năm vì ba tháng đầu ở vai trò nào cũng khó, rồi phân biệt khó vì mới với khó vì không hợp: khó vì mới thì đỡ dần, còn không hợp thì càng ngày càng nặng. Nếu muốn quay lại chuyên môn thì nói thẳng với trường. Quay lại đứng lớp không phải bước lùi, vì một cô giỏi đứng lớp có giá trị hơn một quản lý làm miễn cưỡng.
