Giữ tiếng Việt cho con học trường quốc tế, song ngữ

Con bốn tuổi, học trường quốc tế được hai năm. Về nhà nói tiếng Anh với em, gọi bà bằng một câu tiếng Việt lơ lớ, và bắt đầu dùng cấu trúc tiếng Anh khi nói tiếng Việt. Bà nội buồn, bố mẹ thì vừa tự hào vừa lo — mà lo cái gì thì cũng chưa gọi tên được.

Đây là chuyện xảy ra ở rất nhiều gia đình, và nó không phải chuyện nhỏ. Tiếng Việt của một đứa trẻ không tự giữ được chỉ vì cả nhà đang sống ở Việt Nam — nếu phần lớn thời gian thức của con diễn ra bằng thứ tiếng khác.

Vì sao tiếng mẹ đẻ đáng giữ

• Đó là sợi dây với ông bà và họ hàng. Đứa trẻ không nói chuyện được với bà là mất một quan hệ, không phải mất một môn học.
• Tiếng mẹ đẻ vững là nền cho mọi ngôn ngữ sau. Trẻ hiểu sâu một ngôn ngữ thì học ngôn ngữ thứ hai nhanh hơn, vì khái niệm đã có sẵn.
• Đó là ngôn ngữ của cảm xúc. Trẻ diễn tả điều khó nói bằng tiếng mình quen nhất, và bố mẹ hiểu con sâu nhất bằng tiếng của chính mình.
• Nó là một phần con là ai — và điều này chỉ thấy rõ khi con lớn hơn.
• Mất tiếng Việt không phải cái giá phải trả để giỏi tiếng Anh. Hai thứ không đánh đổi nhau.

Nhận ra sớm — những dấu hiệu tiếng Việt đang lùi

• Con hiểu tiếng Việt nhưng trả lời bằng tiếng Anh. Đây là dấu hiệu đầu tiên và hay bị bỏ qua nhất, vì giao tiếp vẫn trôi chảy.
• Vốn từ tiếng Việt chỉ quanh sinh hoạt: ăn, tắm, đi ngủ — còn khái niệm trừu tượng, cảm xúc, tự nhiên thì chỉ có tiếng Anh.
• Con chèn từ tiếng Anh giữa câu tiếng Việt vì không biết từ tương đương.
• Dùng cấu trúc tiếng Anh khi nói tiếng Việt.
• Ngại nói tiếng Việt trước người lạ, hoặc nói nhỏ đi.
• Không nói chuyện được với ông bà quá vài câu chào hỏi.

Việc quan trọng nhất: bố mẹ nói tiếng Việt với con

• Nói bằng thứ tiếng mình nói tốt nhất. Bố mẹ nói tiếng Anh vụng về với con thì con nhận được một đầu vào nghèo nàn, mà tiếng Việt cũng không được nuôi.
• Đừng chuyển sang tiếng Anh vì con trả lời bằng tiếng Anh. Đây là chỗ tiếng Việt mất dần: người lớn chiều theo, và ngôn ngữ trong nhà đổi lúc nào không hay.
• Con trả lời bằng tiếng Anh thì mình vẫn tiếp bằng tiếng Việt — nhẹ nhàng, không sửa gắt, không ép nhắc lại.
• Nhắc lại ý con bằng tiếng Việt: con nói "I want water", mình đáp "à, con muốn uống nước à" — vừa xác nhận vừa đưa từ vào.
• Nói nhiều hơn về thứ trừu tượng: cảm xúc, lý do, chuyện đã qua, chuyện sắp tới. Đây là phần tiếng Việt hay bị thiếu nhất ở trẻ học trường quốc tế.
• Đừng biến thành giờ học. Ép học tiếng Việt là cách nhanh nhất làm con ghét nó.

Tạo lý do thật để dùng tiếng Việt

Ngôn ngữ sống được nhờ có việc để làm bằng nó — không nhờ giờ học.

• Ông bà là nguồn quý nhất. Gọi điện đều, về thăm thường xuyên; với ông bà thì con buộc phải dùng tiếng Việt, và đó là động lực thật nhất.
• Bạn Việt ngoài trường: hàng xóm, con của bạn bố mẹ, sinh hoạt khu phố.
• Việc nhà và đi chợ cùng — gọi tên đồ vật, mặc cả, chọn rau.
• Truyện và sách tiếng Việt, đọc mỗi ngày dù ngắn.
• Bài hát, đồng dao, trò chơi dân gian — vốn từ trong đó rất giàu và trẻ học qua nhịp điệu.
• Đặt vùng chỉ dùng tiếng Việt: bữa cơm, giờ kể chuyện trước ngủ, ngày cuối tuần. Rõ ràng và dễ giữ hơn luật chung chung.
• Nấu ăn, lễ tết, thăm quê — ngôn ngữ đi cùng văn hoá thì bám lâu hơn.

Đọc sách tiếng Việt — cách hiệu quả nhất

• Mỗi ngày một ít, đều hơn là nhiều.
• Chọn sách con thích, kể cả khi đó là sách dễ hơn tuổi. Mục tiêu là con muốn nghe tiếp.
• Đọc lại một cuốn nhiều lần — trẻ học từ qua lặp lại.
• Dừng lại hỏi và để con kể, đừng chỉ đọc cho hết.
• Đừng dịch sang tiếng Anh giữa chừng khi con không hiểu một từ; giải thích bằng tiếng Việt khác hoặc chỉ vào hình.
• Sách tranh Việt Nam, truyện dân gian, thơ thiếu nhi — vừa là ngôn ngữ vừa là văn hoá.

Khi con không chịu nói tiếng Việt

• Hiểu lý do trước. Thường là vì tiếng Anh dễ hơn với con lúc đó, hoặc vì con thấy tiếng Việt không có ai để dùng cùng.
• Đừng chê, đừng chế giễu cách con nói. Cười cách phát âm của con là cách nhanh nhất làm con thôi nói.
• Đừng dùng phần thưởng hay hình phạt cho việc nói tiếng nào.
• Tăng lý do, đừng tăng áp lực: nhiều thời gian với ông bà, nhiều bạn Việt, nhiều hoạt động thú vị bằng tiếng Việt.
• Kiên nhẫn theo tháng chứ không theo tuần. Ngôn ngữ quay lại chậm nhưng có quay lại, nếu có môi trường.
• Con vẫn hiểu là còn nhiều. Từ hiểu sang nói là quãng ngắn khi có nhu cầu thật.

Phối hợp với trường

• Hỏi trường có chương trình tiếng Việt không, bao nhiêu thời gian, ai dạy.
• Nói rõ với trường rằng gia đình muốn giữ tiếng Việt — trường tử tế sẽ phối hợp.
• Đừng nhờ trường lo phần tiếng Việt. Với trẻ học chương trình quốc tế, nhà mới là nơi tiếng Việt sống.
• Trường khuyên bỏ tiếng Việt để tập trung tiếng Anh thì nên hỏi lại kỹ — đó là lời khuyên không có cơ sở và vượt quá thẩm quyền của trường.
• Nếu con gặp khó khăn ngôn ngữ thật sự thì đó là việc của người có chuyên môn — và khi đánh giá, phải nói rõ con sống với mấy thứ tiếng.

Nhìn xa hơn tuổi mầm non

• Giai đoạn mầm non là lúc dễ giữ nhất — càng lớn, tiếng của trường và của bạn bè càng lấn.
• Việc đọc và viết tiếng Việt sẽ thành vấn đề ở tuổi tiểu học; chuẩn bị nền nói nghe tốt từ bây giờ làm phần sau nhẹ đi nhiều.
• Gia đình có kế hoạch ra nước ngoài hay về Việt Nam lâu dài thì càng nên tính trước — đổi môi trường mà không có nền tiếng Việt là con mất luôn.
• Đây là việc dài hạn, không có kết quả trong một tháng. Nhưng cũng là việc mà mười năm sau nhìn lại, người ta thường tiếc vì đã không làm sớm hơn.

Điều đáng nhớ

Giữ tiếng Việt cho con không cần giáo trình, không cần lớp học thêm. Nó cần người lớn trong nhà kiên trì nói tiếng Việt, và những lý do thật để con phải dùng nó.

Ba việc bắt đầu được ngay tuần này: không chuyển sang tiếng Anh khi con trả lời bằng tiếng Anh, đọc một cuốn sách tiếng Việt mỗi tối, và gọi điện cho ông bà đều đặn.