Nhiều lớp mầm non dùng âm nhạc theo đúng một cách: mở loa, cả lớp nhảy theo video, hết bài thì tắt. Không sai, nhưng đó là trẻ xem và bắt chước, không phải trẻ tạo ra âm nhạc — và phần giá trị nhất của âm nhạc với trẻ nhỏ nằm ở phần thứ hai.
Tin tốt là mảng này gần như không cần tiền. Một chiếc hộp, vài cái nắp chai, và giọng của cô là đủ cho phần lớn hoạt động — miễn là biết tổ chức.
Âm nhạc với trẻ mầm non không phải để dạy nhạc
- Nó là công cụ ngôn ngữ mạnh nhất mà cô có: bài hát giúp trẻ nhớ từ, nhớ cấu trúc câu, luyện phát âm — nhanh hơn hẳn việc nhắc lại từ đơn lẻ.
- Nó dạy nhịp và trật tự: đến lượt mình, dừng khi nhạc dừng, đi theo nhịp chung.
- Nó là cách điều tiết cảm xúc — nhạc nhanh để nâng, nhạc chậm để hạ. Đây là công dụng thực dụng nhất trong một ngày ở lớp.
- Nó gắn cả lớp lại: hát cùng nhau là hoạt động hiếm hoi mà trẻ nhút nhát cũng tham gia được vì không ai bị nhìn riêng.
- Không đánh giá, không chấm ai hát hay hơn ai. Trẻ hát lạc nhịp vẫn đang học đúng thứ cần học.
Giọng cô là nhạc cụ tốt nhất
- Cô hát trực tiếp hơn hẳn mở loa — trẻ nhìn được miệng, nghe được nhịp thở, và có thể hát cùng ở tốc độ của mình.
- Hát không hay cũng không sao. Trẻ không đánh giá giọng cô; trẻ đáp lại sự tham gia.
- Hát chậm hơn bản gốc để trẻ kịp bắt lời.
- Đổi lời bài quen thành lời về việc đang làm: bài hát dọn đồ, bài hát rửa tay, bài hát chào buổi sáng. Đây là mẹo hiệu quả nhất và rẻ nhất trong cả bài.
- Hát tên trẻ trong bài — trẻ nghe tên mình trong một bài hát thì tập trung ngay lập tức.
Nhạc cụ tự làm và đồ có sẵn
- Chai nhựa có hạt bên trong, nắp vặn chặt và dán kín.
- Hộp thiếc, xoong nồi cũ, thìa gỗ — trẻ thích âm thanh thật hơn đồ chơi phát nhạc sẵn.
- Vỗ tay, dậm chân, vỗ đùi, búng tay — không cần gì cả và luôn sẵn sàng.
- Khăn, ruy băng ngắn, bóng cho phần vận động theo nhạc.
- Kiểm an toàn như mọi đồ tự làm: không mảnh nhỏ nuốt được với lớp nhà trẻ, không cạnh sắc, không dây dài.
- Đủ cho mỗi bé một cái, hoặc chia nhóm luân phiên — thiếu là sinh tranh giành ngay.
Hoạt động chạy được ở mọi lớp
- Hát và làm động tác — bài có động tác lặp lại, trẻ vừa hát vừa làm theo.
- To và nhỏ, nhanh và chậm: cùng một bài, hát to rồi hát thầm; đi nhanh rồi đi chậm theo nhịp. Trẻ học khái niệm đối lập qua cơ thể.
- Dừng và đi: nhạc chạy thì di chuyển, nhạc dừng thì đứng im. Trò này luyện khả năng tự kiềm chế nhiều hơn mọi lời nhắc.
- Gõ theo nhịp tên mình — mỗi trẻ gõ theo số tiếng trong tên mình.
- Nghe và đoán âm thanh: cô gõ sau tấm bìa, trẻ đoán vật gì.
- Đi như con vật theo nhạc: nhạc nặng thì đi như gấu, nhạc nhẹ thì nhón như mèo.
- Hát nối: cô hát một câu, trẻ hát câu tiếp theo.
- Tự bịa lời cho một giai điệu quen — hoạt động ngôn ngữ mạnh và trẻ rất thích.
Vận động — đừng đợi có sân
- Trẻ mầm non cần vận động nhiều lần trong ngày, không phải một buổi thể dục sáng rồi thôi.
- Chia thành nhiều lần ngắn hiệu quả hơn một buổi dài — và nó cũng chính là cách xử khi lớp bắt đầu mất tập trung.
- Lớp chật thì vận động tại chỗ: nhún, xoay, với cao, cúi thấp, đi tại chỗ.
- Đường đi chướng ngại làm từ ghế, gối, băng dính dán sàn.
- Vận động tinh cũng là vận động: nhặt hạt, xâu vòng, véo đất nặn, kẹp gắp — nhóm này hay bị quên trong khi nó nuôi kỹ năng cầm bút sau này.
- Cả hai bên cơ thể: bò, trườn, động tác bắt chéo tay chân — nhóm vận động này quan trọng mà ít được để ý.
Dùng âm nhạc để điều khiển lớp
- Bài hát cố định cho từng mốc trong ngày: bài chào buổi sáng, bài dọn đồ, bài rửa tay, bài chuẩn bị về. Trẻ nghe giai điệu là biết việc gì tới, cô đỡ phải nhắc.
- Đổi từ nói sang hát khi lớp ồn. Cô hát nhỏ thì trẻ phải im để nghe — hiệu quả hơn nói to nhiều lần.
- Nhạc nền chậm trước giờ ngủ, và giữ nguyên một bản quen.
- Đừng để nhạc chạy suốt ngày làm nền. Âm thanh liên tục làm trẻ mệt và làm lớp ồn hơn, vì ai cũng phải nói to hơn nhạc.
- Âm lượng vừa phải — tai trẻ nhỏ nhạy hơn tai người lớn.
Những lỗi hay gặp
- Chỉ mở video cho trẻ nhảy theo. Thỉnh thoảng thì được, thành cách duy nhất thì trẻ chỉ bắt chước.
- Tập luyện cho tiết mục biểu diễn quá lâu — tập một bài suốt nhiều tuần là biến âm nhạc thành nghĩa vụ.
- Ép trẻ nhút nhát biểu diễn. Cho quan sát trước, tham gia sau; có bé chỉ tham gia vào tháng thứ ba và đó là bình thường.
- Chọn bài quá dài hoặc lời quá khó so với lứa tuổi.
- Chỉ dùng bài mới. Trẻ cần lặp lại — bài hát tới lần thứ hai mươi vẫn hấp dẫn với trẻ mầm non.
- Bỏ hoạt động âm nhạc khi bận — trong khi đó lại đúng là thứ giúp lớp vào nếp nhanh nhất.
Đưa vào kế hoạch tuần
- Mỗi ngày vài lần ngắn, hơn hẳn một tiết dài mỗi tuần.
- Một bài mới mỗi tuần, cộng các bài cũ — không đổi hết bài cùng lúc.
- Gắn với chủ đề đang làm khi có bài phù hợp, nhưng đừng ép.
- Giữ một danh sách bài lớp thích — đây là tài sản dùng lại được năm sau.
- Có cả bài dân gian và đồng dao — vốn ngôn ngữ trong đó rất giàu, và nhiều bài gắn với trò chơi vận động sẵn.
Điều đáng nhớ
Âm nhạc và vận động không phải hai môn phụ chen giữa các hoạt động chính. Chúng là công cụ dạy ngôn ngữ, điều tiết cảm xúc và giữ nếp lớp — và gần như không tốn gì.
Ba việc làm được từ ngày mai: cô hát trực tiếp thay vì mở loa, đặt một bài hát cố định cho mỗi mốc trong ngày, và chèn vài lần vận động ngắn thay cho một buổi dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cô hát trực tiếp tốt hơn mở loa?
Vì trẻ nhìn được miệng, nghe được nhịp thở và có thể hát cùng ở tốc độ của mình, còn mở video thì trẻ chủ yếu xem và bắt chước. Hát không hay cũng không sao, trẻ không đánh giá giọng cô mà đáp lại sự tham gia. Nên hát chậm hơn bản gốc để trẻ kịp bắt lời, và hát tên trẻ trong bài vì trẻ nghe tên mình là tập trung ngay.
Không có nhạc cụ thì tổ chức thế nào?
Vỗ tay, dậm chân, vỗ đùi và búng tay là đủ cho phần lớn hoạt động. Ngoài ra có thể tự làm từ chai nhựa có hạt bên trong đã dán kín, hộp thiếc, xoong nồi cũ và thìa gỗ — trẻ thích âm thanh thật hơn đồ chơi phát nhạc sẵn. Nhớ kiểm an toàn như mọi đồ tự làm và chuẩn bị đủ cho mỗi bé một cái.
Dùng âm nhạc để giữ nếp lớp thế nào?
Đặt bài hát cố định cho từng mốc trong ngày như bài chào buổi sáng, bài dọn đồ, bài rửa tay — trẻ nghe giai điệu là biết việc gì tới nên cô đỡ phải nhắc. Khi lớp ồn thì đổi từ nói sang hát, vì cô hát nhỏ thì trẻ phải im để nghe. Nhưng đừng để nhạc chạy suốt ngày làm nền, vì âm thanh liên tục làm lớp ồn hơn.
Lớp chật thì cho trẻ vận động ra sao?
Vận động tại chỗ bằng nhún, xoay, với cao, cúi thấp, đi tại chỗ; hoặc làm đường đi chướng ngại từ ghế, gối và băng dính dán sàn. Quan trọng là chia thành nhiều lần ngắn trong ngày thay vì một buổi dài, vì đó cũng chính là cách xử khi lớp bắt đầu mất tập trung. Đừng quên vận động tinh như nhặt hạt, xâu vòng, véo đất nặn.
Những lỗi nào hay gặp?
Chỉ mở video cho trẻ nhảy theo, tập luyện tiết mục biểu diễn quá lâu khiến âm nhạc thành nghĩa vụ, ép trẻ nhút nhát biểu diễn, chọn bài quá dài hoặc lời quá khó, chỉ dùng bài mới trong khi trẻ cần lặp lại, và bỏ hoạt động âm nhạc khi bận — trong khi đó lại đúng là thứ giúp lớp vào nếp nhanh nhất.
